बारा । मधेस प्रदेश अन्तर्गतको बारा जिल्ला ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र पुरातात्त्विक दृष्टिले नेपालकै महत्वपूर्ण भूगोलमध्ये एक हो । यही जिल्लाको सिम्रौनगढ नगरपालिकामा अवस्थित झरोखर पोखरी प्राचीन जल व्यवस्थापन प्रणाली, धार्मिक आस्था र स्थानीय जनजीवनसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने ऐतिहासिक जलाशय हो । तर संरक्षण र व्यवस्थापनको अभावमा यो पोखरी अहिले अस्तित्वको सङ्कटमा पुगेको छ ।
करिव ५२ बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको झरोखर पोखरी मधेस क्षेत्रकै ठूला र पुराना पोखरीमध्ये एक मानिन्छ । कुनै समय राजकीय प्रयोजन, धार्मिक अनुष्ठान, सिंचाइ र माछापालनको आधार बनेको यो पोखरी अहिले अतिक्रमण, फोहोर व्यवस्थापनको कमजोरी र सरकारी उदासीनताका कारण साँघुरिँदै गएको स्थानीय बासिन्दाहरू बताउँछन् ।
सिम्रौनगढ राज्यसँग जोडिएको इतिहास
इतिहासकारहरूका अनुसार झरोखर पोखरीको निर्माण सिम्रौनगढ राज्यको कालखण्ड, अर्थात् ११ औँदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा भएको मानिन्छ । त्यतिबेला सिम्रौनगढ कर्णाट वंशको राजधानी थियो, जहाँ राजा नान्यदेव तथा उनका उत्तराधिकारीहरूले शासन गरेका थिए । प्रशासनिक, सांस्कृतिक र आर्थिक केन्द्रका रूपमा विकसित सिम्रौनगढमा दीर्घकालीन जल व्यवस्थापनका लागि यो विशाल पोखरी निर्माण गरिएको विश्वास गरिन्छ ।
तत्कालीन शासकहरूले दरबार, बस्ती, खेती र धार्मिक कार्यका लागि पानीको सुनिश्चित आपूर्तिका रूपमा झरोखर पोखरी प्रयोग गरेका थिए । इतिहासकारहरूका अनुसार यो पोखरी केवल पानी सङ्कलनका लागि मात्र नभई राजदरबार नजिकको राजकीय पोखरीको रूपमा पनि प्रयोग हुन्थ्यो ।
नामसँग जोडिएको जनश्रुति
‘झरोखर’ नाम रहनुका पछाडि पनि ऐतिहासिक जनविश्वास जोडिएको छ । पोखरीको चारैतिर झरोखा जस्तै बनाइएका संरचनाबाट पानीको आवागमन र अवलोकन गर्न मिल्ने भएकाले यसलाई झरोखर पोखरी भनिएको जनश्रुति स्थानीयहरूमा प्रचलित छ ।
धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक केन्द्र
झरोखर पोखरी धार्मिक दृष्टिले पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन्छ । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि यो पवित्र जलाशयका रूपमा परिचित छ । छठ पर्व, माघी स्नान, पूर्णिमा, औँसीलगायत धार्मिक अवसरमा यहाँ स्नान गर्ने परम्परा लामो समयदेखि रहँदै आएको छ ।
स्थानीय वृद्ध वृद्धाहरूका अनुसार पोखरी वरिपरि विगतमा शिव मन्दिर, विष्णु मन्दिर तथा अन्य धार्मिक संरचना रहेका थिए । धार्मिक अनुष्ठान, पूजापाठ र सामूहिक संस्कारका क्रममा झरोखर पोखरी सामाजिक र सांस्कृतिक केन्द्रको रूपमा स्थापित थियो, जसले सिम्रौनगढको सामाजिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरतामा योगदान पुर्याएको छ ।
उन्नत जल व्यवस्थापन प्रणाली
विगतमा झरोखर पोखरीको चारैतिर मजबुत बाँध, घाट, सिंढी र ढल निकासको राम्रो व्यवस्था रहेको बताइन्छ । वर्षायामको पानी सङ्कलन गरी सुक्खा मौसममा प्रयोग गर्न मिल्ने गरी पोखरी डिजाइन गरिएको थियो । बीच भाग गहिरो र किनारातर्फ क्रमशः कम गहिरो बनाइएको संरचनाले स्नान, माछापालन र जलचर संरक्षणलाई सहज बनाएको थियो ।
संरक्षणको अभावले बिग्रँदो अवस्था
समयक्रमसँगै झरोखर पोखरीको अवस्था दयनीय बन्दै गएको छ । अतिक्रमणका कारण पोखरीको क्षेत्रफल घट्दै गएको छ भने किनारामा अवैध घरटहरा र खेती विस्तार भएको छ । पानीको गहिराइ घटेको छ, वर्षायाममा मात्र पानी भरिने र हिउँदमा सुक्खा हुने अवस्था देखिन्छ । ढल, फोहोर र प्लास्टिकजन्य पदार्थ मिसिँदा पोखरी प्रदूषणको चपेटामा परेको छ ।
माछापालनको सम्भावना, तर व्यवस्थापन कमजोर
एक समय माछापालनका लागि प्रसिद्ध झरोखर पोखरीमा रहु, नैनी, भकुरा, सिल्भर कार्प र ग्रास कार्प जस्ता माछा प्रशस्त पाइन्थे । स्थानीय समुदाय परम्परागत रूपमा माछापालन गर्दै आएका थिए । तर हाल पानीको स्थायित्व नहुनु, वैज्ञानिक माछापालन प्रणालीको अभाव, अतिक्रमण र दीर्घकालीन योजनाको कमीका कारण माछापालन प्रभावकारी हुन सकेको छैन ।
संरक्षणसँगै विकासको आवश्यकता
यदि व्यवस्थित संरक्षण र व्यवस्थापन गर्न सकिने हो भने झरोखर पोखरीले स्थानीय युवालाई रोजगारी, किसानलाई आम्दानी र नगरपालिकालाई राजस्व दिन सक्ने सम्भावना बोकेको छ ।
ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय स्थलको रूपमा विकास, वैज्ञानिक माछापालन केन्द्र स्थापना, धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन र वातावरणीय सन्तुलनमा यसको ठूलो योगदान हुन सक्छ । स्थानीय बासिन्दाहरू सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय सरकारको समन्वयमा पोखरी पुनर्जीवन योजना लागू गर्न माग गरिरहेका छन् । समयमै ठोस पहल भए झरोखर पोखरी पुन: सिम्रौनगढको पहिचान र गौरव बन्न सक्ने उनीहरूको विश्वास छ ।
इतिहास जोगाउने कि गुमाउने ?
झरोखर पोखरी केवल एउटा जलाशय होइन, यो सिम्रौनगढको इतिहास, संस्कृति र पहिचानको जीवित प्रमाण हो । संरक्षणमा ढिलाइ भए यो अमूल्य सम्पदा कागज र स्मृतिमा मात्र सीमित हुने खतरा बढ्दै गएको छ । अब आवश्यकता छ- सरकार, स्थानीय तह, नागरिक समाज र समुदायको संयुक्त पहल, ताकि झरोखर पोखरी पुन: जीवन्त इतिहासका रूपमा उभिन सकोस् ।
