जनकपुरधाम । डिजिटल युगमा मोबाइल र इन्टरनेटले पुस्तकको स्थान लिइसकेको चर्चा धेरै सुनिन्छ । तर जनकपुरधामको एउटा पुरानो सार्वजनिक पुस्तकालयमा पुग्ने जो–कोहीले त्यो धारणा सहजै गलत साबित भएको देख्न सक्छ । बिहानदेखि साँझसम्म यहाँ पुस्तक पढ्ने र प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाको तयारी गर्ने युवाको चहलपहल घट्दैन । बरु समस्या विद्यार्थीको अभाव होइन, उनीहरूलाई बसाल्ने ठाउँको अभाव हो ।
लोकसेवा आयोग, शिक्षक सेवा, बैंक, प्रहरी, विश्वविद्यालय तथा अन्य प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाको तयारी गरिरहेका विद्यार्थीहरू दैनिक अध्ययनका लागि यही पुस्तकालय रोज्छन् । तर सीमित कोठा र थोरै टेबल–कुर्सीका कारण सबैले सहज रूपमा अध्ययन गर्ने अवसर पाउँदैनन् । धेरैले पालो कुर्नुपर्छ, कतिपय भुइँमै बसेर पढ्छन् भने केही विद्यार्थी बस्ने ठाउँ नपाएर फर्किन बाध्य हुन्छन् ।
वि.सं. २०१२ सालमा स्थापना भएको यो सार्वजनिक पुस्तकालय जनकपुरधामको सबैभन्दा पुरानो अध्ययन केन्द्रमध्ये एक हो । दशकौंअघि राजनीतिक, सामाजिक र बौद्धिक चेतनाको केन्द्रका रूपमा परिचित यो संस्था आज पनि अध्ययन संस्कृतिलाई जोगाइरहेको छ । तर समयअनुसार यसको भौतिक संरचना र सेवा विस्तार हुन नसक्दा विद्यार्थीले अनेक कठिनाइ झेल्नुपरेको छ ।
पुस्तकालयको भवन पुरानो भएकाले वर्षायाममा छाना चुहिने समस्या छ । गर्मीमा पङ्खाको अभावले अध्ययन गर्न असहज हुन्छ । खानेपानी र शौचालयजस्ता आधारभूत सुविधा पनि पर्याप्त छैनन् । सामान्य आवश्यकताका लागि समेत विद्यार्थीलाई पुस्तकालय बाहिर जानुपर्ने बाध्यता छ ।
अर्को चुनौती पुस्तकालय बाहिरको वातावरण हो । गङ्गासागर र धनुषसागरको बीचमा रहेको पुस्तकालय परिसर वरपरको फोहोर, खुला रूपमा हुने दिसापिसाब तथा लागुऔषध प्रयोगजस्ता गतिविधिले अध्ययनका लागि आवश्यक शान्त वातावरणलाई प्रभावित बनाइरहेको छ । स्थानीयले पटक–पटक सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराए पनि समस्या समाधान हुन सकेको छैन ।
पुस्तकालयमा अहिले पनि पुराना, दुर्लभ र सन्दर्भ सामाग्रीको राम्रो सङ्ग्रह छ । यही कारण प्रतियोगी परीक्षा तयारी गर्ने विद्यार्थीदेखि अनुसन्धानमा रुचि राख्नेहरू पनि यहाँ पुग्ने गरेका छन् । निजी अध्ययन कक्ष वा व्यावसायिक लाइब्रेरीभन्दा यहाँको शान्त वातावरणलाई धेरैले प्राथमिकता दिने गरेका छन् ।
पुस्तकालय व्यवस्थापन भने सीमित स्रोत साधनकै भरमा सञ्चालन भइरहेको छ । नियमित सरकारी सहयोग नपाउँदा सञ्चालन खर्च जुटाउन दाताको सहयोग र चन्दा संकलन गर्नुपर्ने अवस्था रहेको व्यवस्थापन पक्ष बताउँछ । इन्टरनेट सेवा जडानदेखि सामान्य मर्मतसम्भारसम्म धेरै काम निजी पहलबाट हुँदै आएको छ ।
स्थानीय बुद्धिजीवीका अनुसार यो केवल पुस्तक राख्ने भवन होइन, जनकपुरधामको बौद्धिक इतिहाससँग जोडिएको महत्वपूर्ण धरोहर हो । यही पुस्तकालयले विगतमा धेरै शिक्षक, कर्मचारी, साहित्यकार, अनुसन्धानकर्ता र सामाजिक अगुवालाई अध्ययनको आधार दिएको स्मरण गरिन्छ । तर अहिले त्यही संस्था सरकारी प्राथमिकताबाट बाहिर पर्दै गएको उनीहरूको गुनासो छ ।
डिजिटल प्रविधिको तीव्र विकासका बीच पनि सार्वजनिक पुस्तकालयमा बढ्दो विद्यार्थी उपस्थिति एउटा सकारात्मक संकेत मानिएको छ । यसले पुस्तक पढ्ने संस्कृतिप्रति युवाको आकर्षण अझै कायम रहेको देखाउँछ । तर त्यसलाई टिकाइराख्न आधुनिक पूर्वाधार, डिजिटल सेवा, नयाँ पुस्तक, सुविधा सम्पन्न अध्ययन कक्ष र पर्याप्त बजेटको आवश्यकता रहेको सरोकारवालाको भनाइ छ ।
जनकपुरधामको यो ऐतिहासिक सार्वजनिक पुस्तकालय आज एउटा सन्देश दिइरहेको छ- ज्ञान आर्जन गर्न चाहने युवाको कमी छैन, कमी छ त उनीहरूका लागि गुणस्तरीय अध्ययन वातावरण निर्माण गर्ने राज्यको इच्छाशक्ति र लगानीको ।
