काठमाडाैं । यो केही साताअघिको कुरा हो । अमेरिकाको सबैभन्दा व्यस्त बन्दरगाहको अगाडि लाखौं टन कार्गो बोकेका जहाजहरू लामबद्ध थिए । एकातिर सामान बोकेका कन्टेनरहरू उतार्नका लागि जहाजहरू हप्ता दिन पर्खिरहेका थिए भने अर्कोतिर देशभित्रका पसलहरूमा सामानको अभाव थियो । अमेरिका जस्तै अन्य देशको पनि अवस्था यही थियो ।
अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनी र व्यापार संघहरूले स्थिति सुधार हुन वर्षौं लाग्न सक्ने चेतावनी दिएका छन् । यो हप्ता, संसारमा हाम्रो प्रश्न यो छ कि किन सारा संसारमा एक प्रकारको अभाव देखिन्छ र स्थिति सामान्यमा फर्किन कति समय लाग्छ ?
स्टेसी रसगन बर्नस्टेन रिसर्चका प्रबन्ध निर्देशक र वरिष्ठ विश्लेषक हुन् । उनले अमेरिकी सेमीकन्डक्टर बजारकाे निगरानी गर्छन् । विश्व स्तरमा फरक किसिमको प्रवृत्ति देखिएको उनको भनाइ छ । उत्पादनका लागि अत्यावश्यक वस्तु नहुँदा बजारमा नयाँ वस्तु नआउनुका साथै मूल्य पनि बढिरहेको छ । यसको ठूलो असर कार बजारमा पनि देखिएकाे उनी बताउँछन् ।
सेमिकन्डक्टर उत्पादन र परीक्षण प्रायः ताइवान, चीन, अमेरिका, दक्षिण कोरिया र मलेसियामा गरिन्छ । कोभिड महामारीका कारण लगाइएको प्रतिबन्धका कारण यी स्थानहरूमा कारखानाहरू बन्द छन् । पछि काम सुरु गर्दा पनि सामाजिक दुरीका कारण उत्पादन क्षमता न्यून रह्यो । तर, स्टेसीले उत्पादन घट्नुको सबैभन्दा ठूलो कारण महामारी नभई उत्पादकहरूले लिएको निर्णय भएको बताउँछन् ।
उनी भन्छन्, ‘महामारीका बेला लकडाउन सुरु भएपछि र माग एक्कासी घट्दा अटो उद्योगले सेमीकन्डक्टरको अर्डर रद्द गर्ने निर्णय गर्यो । पछि बजार खुल्यो र कम्पनीहरूले द्रुत रूपमा अर्डर दिन थाले, तर त्यतिन्जेल उत्पादन क्षमता निकै कम भइसकेको थियो ।’
स्टेसीका अनुसार, ‘घरबाट काम र घरबाट अध्ययन बढ्यो र बजारमा पर्सनल कम्प्युटरको माग अचानक बढ्यो । यो सम्पूर्ण प्रणालीमा ठूलो धक्का थियो । सन् २०२० मा करिब ३० करोड पीसी बिक्री भएको थियो । सन् २०२२ सम्ममा यस्तो अनुमान गरिएको छ । थप ३४ लाख कम्प्युटर बिक्री हुनेछ र यो क्रम २०२५ सम्म जारी रहनेछ। पीसीको बजार एक दशकदेखि संकुचन हुँदै आएको तर महामारीका कारण एकाएक उछाल आएको छ ।’
सेमीकन्डक्टर उत्पादकहरूलाई डुब्ने क्षेत्रमा माग यति धेरै बढ्छ भन्ने कल्पना थिएन । यस उद्योगको उत्पादन बढाउन खोजिरहेका छन् । केही कम्पनीहरूले महामारीबाट सिकेर पहिले नै चिप स्टोरहरू गरिरहेका छन् । स्टेसी भन्छिन्, ‘महामारीको सुरुवातदेखि नै उत्पादन प्रभावित भएको थियो र अहिले पनि सामान्य अवस्थामा फर्किएको छैन । धेरै कम्पनीहरूले चिप अर्डर गरेपछि एक वर्षसम्म कुर्नुपरेको छ । स्थितिमा सुधार आउन एक वर्षभन्दा बढी समय लाग्न सक्छ ।’
कामदारको समस्या
डा. नेला रिचर्डसन एडीपी रिसर्च इन्स्टिच्युटका प्रमुख अर्थशास्त्री हुन् । महिनौँदेखि सामानको अभावमा जनताले समस्या भोग्दै आएको उनी बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘महामारीका बेला रासन पसलमा सामानको अभाव थियो, पसलमा सीमित मात्रामा सामान किन्ने गर्थे, अहिले लकडाउन खुलेपछि मानिसहरु घरबाहिर निस्कन थालेका छन्, उनीहरुको माग बढेको छ । कामदारहरू बढ्दै गएका छन्,’ उनले भनिन्, अझै पनि उत्पादनदेखि आपूर्ति र यातायातदेखि पसलसम्म, हरेक तहमा कामदारको ठूलो अभाव छ ।’
निश्चित प्रकारका कामहरूलाई विशेष सीप वा इजाजतपत्रहरू चाहिन्छ, जस्तै ट्रक ड्राइभिङ । विश्वव्यापी रूपमा बेरोजगारको संख्या बढेको छ, तर सबैले उत्पादन वा आपूर्तिको काम गर्न सक्दैनन्, किनभने लाइसेन्स लिन वा काम सिक्न समय लाग्छ ।
नेला भन्छिन्, ‘तपाईले श्रम बजारलाई ठूलो अड्चन भन्न सक्नुहुन्छ । अमेरिकामा एक करोडभन्दा बढी पदहरू खाली छन्, यो एक कीर्तिमान संख्या हो । महामारीको सुरुमा ७७ लाख मानिसले रोजगारी गुमाएका थिए । भाइरसको डेल्टा भेरियन्टको आगमनसँग मानिसहरू डराउँछन्, काममा फर्कन चाहँदैनन् । लाखौं मानिसहरूले समय अगावै अवकाश लिएका छन्, यदि महामारी नभएको भए यी मानिसहरू काममा हुने थिए ।’
महामारीले महिलाहरूलाई परिवारको हेरचाह गर्न थप बोझ थपेको छ, उनीहरू काममा फर्कन पनि असमर्थ छन् । धेरै मानिसहरूले घरबाट काम गर्ने जस्ता कामहरू रोजे, केहीले खाना पकाउने र होम डेलिभरी जस्ता कामहरू रोजे जुन लकडाउनको समयमा रोकिएन । अर्थात् जागिर छ तर काम गर्ने मान्छे छैनन् । ‘विश्व श्रम बजारमा पनि आप्रवासी र बसाइँसराइको समस्या देखिएको छ, देशको सिमाना बन्द भएकाले मानिस एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जान छाडेका थिए,’ नेला भन्छिन् ।
स्वास्थ्य समस्याका कारण जागिर छाड्नु, नयाँ कामका लागि सीपको अभाव, पुराना कर्मचारीको अवकाश र अध्यागमनको समस्या– यी सबै कुनै न कुनै तहमा श्रमिक अभावका कारण हुन् । र यो अवस्था कुनै पनि समय चाँडै सुधार हुने जस्तो देखिँदैन । उनी भन्छिन्, ‘अहिलेसम्म मैले देखेको अनुमान अनुसार अर्को वर्ष यो अवधिमा अवस्था सामान्य हुने देखिन्छ। जनताको पैसा बढ्छ र श्रम बजारमा आउन थाल्छ ।’
कतिपय ठाउँमा मजदुरको पैसा बढेको छ तर त्यसको असर देखिँदैन । पैसा बढेर श्रम बजार राम्रो हुने अर्थशास्त्रीहरू बताउँछन् तर अहिलेको अवस्था पहिलेभन्दा धेरै फरक छ ।
जलवायु परिवर्तन र उत्पादन
गत वर्ष र यो वर्ष महामारीबाहेक पृथ्वीमा जलवायु परिवर्तनको असर पनि परेको छ । विश्वका धेरै ठाउँमा बाली नष्ट भएको छ । वर्षा र हावाहुरीले भारतमा तरकारीमा क्षति पुर्याएको छ भने अमेरिकामा हावाहुरीले कपास खेती नष्ट गरेको छ । उही समयमा, ब्राजिलमा कफी बाली हिउँले नष्ट भयो ।
जोसे सेती अन्तर्राष्ट्रिय कफी संगठनका कार्यकारी निर्देशक हुन् । उनी भन्छन्, ‘ब्राजिल सन् १८४० को दशकदेखि विश्वको सबैभन्दा ठूलो कफी उत्पादक र निर्यातकर्ता भएको छ । गत वर्ष अरेबिका कफी उत्पादन गर्ने क्षेत्रमा ठूलो खडेरी परेको थियो र करिब ३० प्रतिशत बाली नष्ट भएको थियो । खडेरीका कारण मूल्य बढेको थियो, तर फेरि हिमपातले स्थितिलाई थप गम्भीर बनायो ।’
यस वर्ष ब्राजिलमा अचानक हिमपात भएको छ । यसअघि सन् १९७५ मा यहाँ हिमपातका कारण आधा कफी बाली नष्ट भएको थियो ।
जोसे भन्छन्, ‘सन् १९७५ मा जे भयो त्यो भयानक थियो र ठूलो मात्रामा भयो । यसअघि यस्तो कुरा कसैले सुनेको थिएन । त्यसपछि सरकारले कफी किसानहरूलाई चिसो दक्षिणी भन्दा पनि देशको उत्तरतिर जान प्रोत्साहन गर्यो । त्यसपछि ब्राजिलमा धेरै हिमपातको रिपोर्ट आएको छैन । तर यस वर्षको जुलाईमा, त्यहाँ तीनवटा अचानक भारी हिमपात भयो, जसले बजारलाई असर गर्यो ।’
जोसे भन्छन् कि कफीको मूल्य दुई-तीन वर्षसम्म घट्ने अपेक्षा गरिएको छैन । तर सामान महँगो हुनुको अर्को कारण छ– त्यो हो यातायात व्यवस्था । भियतनामी निर्यातकर्ताहरूले गत वर्ष यो चुनौती सामना गरे । ‘महामारी अघि उत्तर अमेरिका वा पश्चिमी युरोपमा ढुवानी कन्टेनर ढुवानी गर्न लगभग ८०० खर्च हुन्थ्यो । तर अहिले त्यो लागत कम्तिमा दश गुणा बढेर ८००० देखि १०,००० पुगेको छ,’ उनी भन्छन् ।
ढुवानी प्रणालीमा बढ्दो दबाब
एलन म्याककिनन ह्याम्बर्गको कुएन लजिस्टिक युनिभर्सिटीमा रसदका प्रोफेसर हुन् । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सामान ढुवानी गर्ने विधिहरूमा विशेष गरी ढुवानी उद्योगमा उनको विशेष चासो छ ।
विश्वको अधिकांश व्यापार समुद्री मार्गबाट हुन्छ र यसको महत्त्वपूर्ण लिंक कार्गो जहाजहरू हुन्, जसले लाखौं टन सामानहरू एक देशबाट अर्को देशमा ढुवानी गर्दछ । प्रोफेसर एलेन भन्छन् कि संसारमा लगभग डण् मेगा कार्गो जहाजहरू छन्, तर तिनीहरूमा सामानहरू उतार्ने विकल्पहरू थोरै छन् । उनी भन्छन्, ‘सबै बन्दरगाहमा यति ठूलो जहाज उतार्ने क्षमता हुँदैन ।’
यो क्षमता भएका बन्दरगाहहरूलाई हब भनिन्छ र यी ठूला कन्टेनर जहाजहरू यी हबहरूका बीचमा जान्छन् । चीनको बन्दरगाहबाट सामान अमेरिका र युरोपका बन्दरगाहमा पुग्छ, त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा र साना बन्दरगाहमा पुग्छ ।
व्यापार सहज रूपमा चल्नको लागि, हब पोर्टहरू कुशलतापूर्वक चल्नको लागि यो धेरै महत्त्वपूर्ण छ । र महामारी भन्दा पहिले चीजहरू राम्रो थिए । कुनै पनि अमेरिकी हब पोर्टको अगाडि एउटा जहाज पनि उभिएन, तर गत महिना मेगाशिपहरू सहित ८० भन्दा बढी जहाजहरू दुई अमेरिकी बन्दरगाहमा आफ्नो पालोको लागि पर्खिरहेका थिए ।
बीबीसीसँगकाे कुराकानीमा प्रोफेसर एलेन भन्छन्, ‘महामारीका कारण दक्षिणी चीन र अमेरिकामा धेरै प्रतिबन्धहरू लगाइएको थियो । जहाज डकमा पुगे पनि सामान उतार्न धेरै समय लाग्छ। अर्कोतर्फ, आपूर्ति श्रृंखलालाई हेर्दा । जमिनमा भने मजदुरको अभाव छ, अभाव भएको छ, ट्रक चालक छैनन्, गोदाममा कामदार छैनन्, यिनै कारणले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार प्रभावित भएको छ ।’
तर के यो साँच्चै महामारीको कारण थियोरु वा महामारीले पहिले नै प्रणालीमा रहेका त्रुटिहरू उजागर गरेको छ । उनी भन्छन्, ‘मेगा कार्गो जहाजका ठूला बन्दरगाहको क्षमता वृद्धि गर्न न त लगानी नै भएको गुनासो आएको छ, न बन्दरगाहको चापलाई सम्बोधन गर्न विस्तार नै भइरहेको छ ।’
जब महामारीको समयमा लगाइएको प्रतिबन्ध हटाइयो र अर्थतन्त्रहरू ट्रयाकमा फर्कने प्रयास गर्न थाले, अचानक माग पनि बढ्न थाल्यो ।प्राध्यापक एलेन भन्छन्, ‘धेरै ठाउँमा खाली कन्टेनरहरू पल्टिएका छन्। लकडाउनका बेला कैयौं कारखाना बन्द भएका छन् । महामारीका कारण कन्टेनर खाली गरेर बन्दरगाहमा फिर्ता लैजाने काम अवरुद्ध भएको छ, जसका कारण ती कन्टेनर चल्दैनन्। उत्पादन गर्ने देशमा पुग्छ ।’
महामारीअघि चीनबाट अमेरिका फर्किन कन्टेनर आउन दुई महिना लाग्थ्यो, अहिले तीन महिनाभन्दा बढी समय लाग्छ । अर्थात् सामान उत्पादन भइरहेको भए पनि अर्को ठाउँमा ढुवानी हुन सकेको छैन । नयाँ कन्टेनर सिर्जना गर्दा समस्या समाधान गर्न सकिन्छ, तर यसले समय पनि लिन्छ । यस्तो अवस्थामा अवस्था यस्तै रह्यो भने सामानको आवतजावत सामान्य हुन अझै कति समय लाग्ने भन्ने प्रश्न उठेको छ ।
प्रोफेसर एलनका अनुसार, ‘यदि आशावादीहरूलाई विश्वास गर्ने हो भने, यो वर्ष क्रिसमस पछि वा अर्को वर्षको सुरुमा स्थिति सुधार हुन सक्छ । तर मलाई लाग्छ कि हामी अर्को वर्षको मध्यसम्ममा सुधार देख्न सक्छौं ।’
आखिर किन सारा संसारमा सामानको अभाव छ त ? कोभिड महामारीले उत्पादनमा ठूलो असर पारेको छ । साथै, ग्लोबल वार्मिङ र जलवायु परिवर्तनले यस वर्ष बाली नष्ट गरेको छ । एकै समयमा, मागमा अचानक भएको वृद्धिले विश्वव्यापी आपूर्ति श्रृंखलाको कमजोरीहरू उजागर गरेको छ । बन्दरगाहहरू कार्गोले भरिएका जहाजहरूको पङ्क्तिसँग लडिरहेका छन्, जसले उत्पादकहरूलाई उत्पादन र निर्यात गर्न गाह्रो बनाएको छ ।
स्वास्थ्य चिन्ता र श्रमिक अभावले यो कठिन अवस्थालाई थप जटिल बनाएको छ । आगामी दिनमा यस्तो समस्याबाट बच्न अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा मात्रै सुधार गर्दैन, समयसापेक्ष जलवायु परिवर्तन जस्ता गम्भीर विषयमा पनि काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
