नेपालको बेरोजगारी समस्याको पृष्ठभूमिमा हामीले सामान्यतया देख्ने गरेभन्दा धेरै गहिराइमा विविध पक्षहरू रहेका छन् । रोजगारी प्राप्त गर्ने आवश्यकता एक मात्र आयस्रोत नभई जीवनको विभिन्न पक्षहरूसँग सम्बन्धित छ । मानिसहरू रोजगारीको खोजी गर्ने प्रमुख कारणलाई आधारमा राख्दा, आर्थिक कठिनाइ र सामाजिक आवश्यकता जस्ता विविध पक्षहरू बीचको अन्तरसम्बन्ध झल्किन्छ ।
नेपालमा बेरोजगारीको दर १०.९२ प्रतिशत रहेको देखाइन्छ, जुन दैनिक जीवनका विविध आवश्यकताहरू पूरा गर्न अपुग छ । तर यो तथ्यांकले बेरोजगारीको वास्तविक स्वरूपलाई बुझ्न र समाधान गर्न पर्याप्त आधार प्रदान गर्दैन । बेरोजगारलाई केवल एउटा आर्थिक सूचकको रूपमा मात्रै नहेरी मानसिक स्वास्थ्य, व्यक्तिगत चाहना, र समाजसँगको सम्बन्धको समग्रतामा विचार गर्नुपर्छ ।
रोजगारीको खाँचो भएका मानिसहरूलाई हामी गुजारा नचल्ने, गर्जो टार्नुपर्ने, थप कमाउन चाहने, मानसिक स्वास्थ्यका लागि काम खोज्ने र रहर पूरा गर्न काम गर्ने वर्गहरूमा विभाजित गर्न सक्छौं । यी सबै वर्गहरूका आवश्यकता र अपेक्षाहरू फरक छन्, जसले गर्दा एउटै उपायले सबै समस्या समाधान गर्न सकिँदैन । यसले देखाउँछ कि बेरोजगारीको समाधान जटिल र धेरै पक्षीय हुनुपर्छ ।
सरकारी निकायहरू, विशेष गरी राष्ट्रिय योजना आयोगले बेरोजगारीलाई घटाउन विभिन्न योजनाहरू बनाएका छन् । सन् २०२३ मा ९ लाख बेरोजगार युवाको संख्या २०२९ सम्ममा ३ लाखमा झार्ने लक्ष्य राखिएको छ, जसका लागि प्रतिवर्ष १ लाख युवालाई रोजगारी दिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ । तर यो योजना केवल संख्या घटाउन लक्षित छ, वास्तविक आवश्यकताहरू सम्बोधन गर्न होइन । प्रतिवर्ष ५ लाख युवा श्रम बजारमा प्रवेश गर्दा, प्रतिदिन २०४४ जना युवा विदेशिने तथ्यांकले हाम्रो श्रम बजारको सीमिततासमेत देखाउँछ ।
विदेशी अनुभवहरूले सुझाव दिन्छन् कि बेरोजगारीको समस्याको समाधानका लागि विभिन्न पक्षहरूमा ध्यान दिनुपर्छ । अमेरिकाले नयाँ निर्माण र घरेलु रोजगारीमा जोड दिएको छ, साउदी अरबले तेलमा आश्रित रोजगार विस्थापित गर्न योजना बनाएको छ, र चीनले साना निजी उद्यममार्फत रोजगारी सिर्जना गरेको छ । यी उदाहरणहरूले देखाउँछ कि रोजगारी सिर्जना गर्न उत्पादनशीलता बढाउन र जनशक्तिलाई अनुकूल सीप प्रदान गर्न आवश्यक छ ।
नेपालमा रोजगारीको समस्या समाधान गर्न हाम्रा विशेषताहरूलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ। कृषिमा आधुनिकीकरण, स्थानीय उद्यमहरूको प्रवर्द्धन, र रोजगारीका नयाँ क्षेत्रहरूको पहिचान गरेर मात्र बेरोजगारी घटाउन सकिन्छ । सरकारी र निजी क्षेत्रले मिलेर काम गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ, जसले रोजगारदाताहरूका लागि वातावरण बनाउनुका साथै, बेरोजगार युवालाई योग्य बनाउन तालिमहरू प्रदान गर्नु आवश्यक छ ।
संक्षेपमा, रोजगारी सिर्जना गर्नु केवल बेरोजगारीको दर घटाउन मात्र होइन, यसले सामाजिक, आर्थिक र मानसिक पक्षहरूमा पनि सुधार ल्याउँछ । यसका लागि सही नीति, योजना, र कार्यान्वयन चाहिन्छ । यदि नेपालले आफ्नो श्रम बजारमा सुधार गर्न चाहन्छ भने, तीव्र विकास र सबै क्षेत्रको समन्वयात्मक प्रयास आवश्यक हुनेछ ।
