काठमाडौं । दसैं, नेपालको प्रमुख चाड जहाँ परिवार, संस्कृति र मनोरञ्जनको संगम हुन्छ । परम्परागत रूपमा यो चाड पिङ खेल्ने, चंगा उडाउने र आपसमा टीका आशीर्वाद आदानप्रदान गर्ने सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्वले भरिएको छ । तर, अहिले दसैंको स्वरूपमा परिवर्तन आइरहेको छ, विशेष गरी प्रविधिको प्रभावका कारण ।
पिङ र चंगा प्रति हराउँदै गएको आकर्षण
दसैंको एक प्रमुख आकर्षण पिङ हो, जसले परम्परागत रूपले मनोरञ्जन र सामाजिक मेलमिलापको प्रतीक मानिन्थ्यो । लिंगे पिङ र चर्के पिङ गाउँको चौर, सिरान र चौतारीमा देखिन्थे । परिवारका सबै सदस्य मिलेर बनाइने यी पिङहरू बालकदेखि वृद्धसम्मको लागि उमंग र रमाइलोको स्रोत थिए ।
तर, पछिल्लो समय, गाउँमा पिङ हाल्ने प्रचलन घट्दो छ । गाउँमा पिङ बनाउने परम्परा सँगसँगै चंगा उडाउन, दसैंका बेला आकाश रंग्याउने दृश्य पनि सम्झनामा सीमित हुँदै गएको छ । यसको एक प्रमुख कारण भनेको प्रविधिको तीव्र पहुँच हो । बालबालिका मोबाइल, इन्टरनेट र भिडियो गेममा व्यस्त छन् । शारीरिक खेलकुदलाई बिर्सेर डिजिटल संसारमा डुबेका छन् ।
चंगाको सांस्कृतिक महत्त्व
चंगा मनोरञ्जन मात्र होइन, दसैंमा विजय र स्वतन्त्रताको प्रतीक पनि हो । चंगाको उचाइ र धागोले मानवीय सम्बन्ध र जीवनको दर्शनलाई प्रतिविम्बित गर्छ । आकाशमा उड्दा चंगाले विजय र उत्सवको महत्त्व दर्शाउँछ र धर्तीबाट आकाशमा उड्ने चंगाले स्वतन्त्रताको चाहना र महत्त्वाकांक्षाको संकेत दिन्छ ।
तर, आधुनिक समयसँगै यो परम्परा हराउँदै गएको छ । बालबालिका र युवापुस्ताले अब चंगा उडाउनमा रुचि देखाउँदैनन् । चंगा उडाउने पुरानो परम्परा इन्टरनेट, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालमा रमाएका नयाँ पुस्ताले बिर्संदै गएको छ ।
दसैंको बदलिँदो रूप
संस्कृतिविद्हरूको भनाइमा दसैं केवल धार्मिक पर्व मात्र नभएर सामाजिक एकताको पर्व हो । टीका, जमरा र देवीहरूको पूजा मात्रै होइन, परिवारबीचको आपसी सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने अवसर पनि हो । परम्परागत रूपमा यो चाड आपसी भेटघाट, मिलन र शुभकामनाको आदान प्रदानको माध्यम थियो ।
तर, आज दसैं धेरैले किनमेल, मासु खाने र पार्टी गर्ने पर्वको रूपमा बुझ्न थालेका छन् । दसैंको मूल उद्देश्य परिवारको मेलमिलाप र आपसी स्नेहको आदानप्रदान हो भन्ने कुरा पछिल्लो पुस्ताले खासै महसुस गरिरहेका छैनन् । यसले गर्दा चाडको मूल मर्म बदलिँदै गएको छ ।
प्रविधिको प्रभाव र सांस्कृतिक लोप
इन्टरनेट र मोबाइलको फैलावटले गाउँ र शहरको भिन्नता कम गर्दैछ । प्रविधिको बढ्दो प्रभावले गर्दा सांस्कृतिक परम्पराहरू हराउँदै गइरहेका छन् । जहाँ पहिले गाउँको चौरमा पिङ, चंगा र अन्य पारिवारिक क्रियाकलापको रौनक देखिन्थ्यो, अहिले त्यहाँ युवाहरू मोबाइलमा झुमिएका देखिन्छन् । गाउँमा युवा संख्या पनि घट्दो छ । वैदेशिक रोजगार, सहरतिरको आकर्षण र शिक्षा रोजगारीको कारणले गर्दा गाउँहरू युवाविहीन भएका छन् । यसले गर्दा सामूहिक गतिविधिहरू घट्दै गएका छन् ।
सांस्कृतिक संरक्षणको आवश्यकता
दसैंको परम्परागत महत्त्वलाई जोगाउन र नयाँ पुस्तालाई यसको सांस्कृतिक मूल्य बारे जागरूक बनाउन आवश्यक छ । पुराना परम्पराहरूलाई आधुनिकतासँग जोड्दै अगाडि बढाउनु जरुरी छ । पिङ र चंगाजस्ता मनोरञ्जनका माध्यमलाई नयाँ तरिकाले प्रस्तुत गरेर नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । साथै, सांस्कृतिक संस्थाहरूले चाडपर्वको महत्त्वलाई उजागर गर्दै संस्कृतिको संरक्षणमा जोड दिनुपर्छ ।
निष्कर्ष
दसैं केवल खानपिन र रमाइलो गर्ने चाड होइन, यो हाम्रो समाज, संस्कृति, र परम्पराको अटुट हिस्सा हो । यसले परिवार, समाज र समुदायबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ गर्छ । आधुनिकतासँगै यसको स्वरूपमा आएको परिवर्तनलाई स्वीकार गर्दै यसको मूल मर्मलाई जोगाउनु पर्ने आवश्यकता छ । नयाँ पुस्तालाई पुराना परम्पराहरूको महत्त्व बुझाउन र उनीहरूलाई यसमा सहभागी गराउन सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहन्छ ।
