काठमाडौं । तिब्बतबाट आएको विनाशकारी बाढीका कारण देशका विभिन्न भाग प्रभावित भएका छन् । विशेष गरी भोटेकोशी र त्रिशूली नदी आसपासका क्षेत्रमा ठूलो जनधनको क्षति भएको छ । सयौँ मानिसको मृत्यु, बेपत्ता तथा घाइते भएको खबरले प्रभावित परिवारसँगै देशभरका आफन्त, साथीभाइ र शुभचिन्तकमा चिन्ता र तनाव बढाएको छ ।
प्राकृतिक विपद्का बेला आफ्नो घर परिवार तथा आफन्तको सुरक्षाबारे चिन्ता हुनु स्वाभाविक हो । प्रत्यक्ष रूपमा विपद्मा परेका व्यक्तिदेखि घटनाका समाचार तथा दृश्यहरू निरन्तर हेरिरहेका मानिससम्म डर, बेचैनी, तनाव र घबराहटजस्ता मानसिक प्रतिक्रिया देखिन सक्छन् ।
यस्तो अवस्थामा शारीरिक सुरक्षासँगै मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल राख्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । विपद् वा प्राकृतिक संकटका बेला मानसिक तनाव कम गर्न र आफूलाई भावनात्मक रूपमा स्थिर राख्न यी व्यवहारिक उपाय अपनाउन सकिन्छ ।
१. समाचार र सूचनाको प्रयोग सीमित गर्नुहोस्
विपद्का बेला सही सूचना प्राप्त गर्नु आवश्यक हुन्छ । तर सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका अपुष्ट समाचार, अफवाह तथा त्रास सिर्जना गर्ने सामाग्रीले तनाव झनै बढाउन सक्छ ।
त्यसैले आधिकारिक तथा विश्वसनीय स्रोतबाट मात्र सूचना लिनुहोस् । सामाजिक सञ्जालमा आएका प्रत्येक भिडियो वा समाचारलाई सत्य मानेर तत्काल विश्वास नगर्नुहोस् ।
विपद्सम्बन्धी समाचार वा भिडियो लगातार हेरिरहँदा मानसिक तनाव बढ्न सक्छ । आवश्यक जानकारी लिएपछि केही समय मोबाइल, टेलिभिजन तथा सामाजिक सञ्जालबाट दूरी कायम गर्नु उपयोगी हुन्छ ।
२. श्वासप्रश्वास र ध्यानको अभ्यास गर्नुहोस्
डर वा घबराहट महसुस हुँदा केही समय शान्त भएर गहिरो श्वासप्रश्वासको अभ्यास गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि, नाकबाट बिस्तारै करिब ४ सेकेन्ड श्वास लिने, केही सेकेन्ड रोक्ने र त्यसपछि मुखबाट करिब ६ सेकेन्ड लगाएर बिस्तारै श्वास छोड्ने अभ्यास गर्न सकिन्छ ।
त्यसैगरी केही समय शान्त ठाउँमा बसेर आफ्नो श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्ने, ध्यान वा माइन्डफुलनेस अभ्यास गर्नेले तनाव व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्न सक्छ ।
३. मनमा कुरा नराख्नुहोस्, आफ्ना मानिससँग कुरा गर्नुहोस्
विपद्का बेला डर, चिन्ता, दु:ख वा असहाय महसुस हुनु असामान्य होइन । यस्तो भावना दबाएर एक्लै बसिरहनुभन्दा परिवारका सदस्य, साथीभाइ वा आफूले विश्वास गर्ने व्यक्तिसँग कुराकानी गर्नु उपयोगी हुन्छ ।
आफ्ना भावना व्यक्त गर्दा मानसिक दबाब कम हुन सक्छ । आफ्नो क्षमताअनुसार विपद्मा परेका व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने, राहत तथा उद्धारका काममा सहभागी हुने वा स्वयंसेवाका गतिविधिमा संलग्न हुने कामले पनि सकारात्मक अनुभूति दिलाउन सक्छ ।
४. खानपान, निद्रा र दिनचर्यामा ध्यान दिनुहोस्
मानसिक स्वास्थ्य शारीरिक स्वास्थ्यसँग पनि जोडिएको हुन्छ । त्यसैले विपद्को तनावबीच पनि सम्भव भएसम्म पौष्टिक खाना खाने, पर्याप्त पानी पिउने र आराम गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।
सामान्य अवस्था सम्भव नभए पनि आफ्नो दैनिक जीवनका आधारभूत गतिविधिलाई नियमित राख्नु उपयोगी हुन्छ । समयमा खाना खाने, व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिने र पर्याप्त आराम गर्ने जस्ता सामान्य दिनचर्याले मानसिक रूपमा स्थिर रहन सहयोग गर्न सक्छ ।
५. आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका कुरामा ध्यान केन्द्रित गर्नुहोस्
विपद्का बेला मौसम, बाढीको अवस्था वा भइसकेका घटनालाई आफूले नियन्त्रण गर्न सकिँदैन । त्यसैले नियन्त्रण बाहिरका विषयबारे निरन्तर चिन्ता गरिरहनुभन्दा आफूले गर्न सक्ने काममा ध्यान केन्द्रित गर्नु उचित हुन्छ ।
आफ्नो सुरक्षा, परिवारको सुरक्षा, आवश्यक पूर्वतयारी, खानपान तथा विश्वसनीय सूचनाको प्रयोगजस्ता विषयमा ध्यान दिन सकिन्छ ।
लामो समय तनाव रहे विशेषज्ञको सहयोग लिनुहोस्
विपद्पछि केही समयसम्म डर, चिन्ता, तनाव वा निद्रामा समस्या देखिनु स्वाभाविक हुन सक्छ । तर यस्ता समस्या लामो समयसम्म रहिरहे, झनै बढ्दै गए वा दैनिक जीवन तथा कामकाजमा असर पर्न थालेमा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ वा मनोविद्को परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ ।
विपद्को समयमा शरीरको सुरक्षा जति महत्वपूर्ण हुन्छ, मानसिक स्वास्थ्यको संरक्षण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । सही सूचना लिने, आफ्ना मानिससँग सम्पर्कमा रहने, शरीरलाई आराम दिने र आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका विषयमा ध्यान केन्द्रित गर्ने बानीले कठिन परिस्थितिको सामना गर्न मानसिक रूपमा बलियो बन्न सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
