राजविराज । भान्सामा आधुनिकताको प्रतीक बनेको एलपी ग्यासको सहज आपूर्ति प्रभावित हुन थालेपछि मधेशका गाउँदेखि सहरसम्म पुरानो इन्धनको कथा फेरि दोहोरिन थालेको छ । ग्यासको विकल्प खोज्दै कतिपय परिवारले वर्षौँदेखि कम प्रयोग हुँदै आएका गुइँठा र दाउरा जोहो गर्न थालेका छन् ।
सप्तरीसहित मधेश प्रदेशका विभिन्न क्षेत्रमा ग्यासको अभाव देखिन थालेपछि घरायसी भान्साको आवश्यकता पूरा गर्न वैकल्पिक इन्धनको खोजी बढेको हो । विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा गोबरबाट बनाइने गुइँठा अहिले तत्कालीन विकल्पका रूपमा प्रयोग हुन थालेको छ ।
कुनै समय मधेशका गाउँघरमा गुइँठा सामान्य घरेलु इन्धन थियो । गाईभैँसीको गोबर संकलन गर्ने, त्यसलाई माटो वा भुससँग मिसाउने, आकार दिएर घाममा सुकाउने र वर्षायामका लागि भण्डारण गर्ने परम्परा थियो । एलपी ग्यासको पहुँच विस्तार हुँदै गएपछि भने यो चलन क्रमशः घट्दै गएको थियो । अहिले ग्यासको आपूर्ति सहज नभएपछि त्यही पुरानो अभ्यास फेरि फर्किन थालेको छ ।
भान्साको संकट टार्न ‘गुइँठा घर’
ग्रामीण बस्तीमा कतिपय परिवारले गुइँठा राख्न छुट्टै स्थानसमेत तयार गरेका छन् । घरायसी प्रयोजनका लागि वर्षभरि आवश्यक पर्ने गुइँठा पहिले नै बनाएर सुरक्षित राख्ने र ग्यास अभाव भएका बेला त्यसैलाई खाना पकाउन प्रयोग गर्ने गरिएको छ ।
कतिपय परिवारले आफ्नै घरमा तयार गरेको गुइँठासँगै छिमेकीबाट समेत खरिद गरेर भण्डारण गर्न थालेका छन् । ग्यास सहज नहुँदा तत्काल खाना पकाउने समस्या नहोस् भन्ने उद्देश्यले अहिलेबाटै वैकल्पिक इन्धनको जोहो गर्न थालिएको हो ।
गुइँठा बनाउने काम भने एकैपटक हुने होइन । स्थानीय चलनअनुसार कात्तिक मङ्सिरदेखि यसको तयारी सुरु हुन्छ । जाडो सकिएपछि चैत वैशाखतिर पर्याप्त मात्रामा गुइँठा बनाएर वर्षायाम तथा अन्य आवश्यकताका लागि भण्डारण गर्ने गरिन्छ ।
पशुपालन घट्दा गुइँठा बनाउनै चुनौती
तर ग्यासको विकल्पका रूपमा गुइँठातिर फर्किन खोज्दा अर्को समस्या पनि देखिन थालेको छ- गोबरको उपलब्धता । गाउँ घरमा गाईभैँसी पाल्ने परिवारको संख्या घट्दै गएपछि गुइँठा बनाउन आवश्यक गोबर सहज रूपमा पाउन छाडिएको स्थानीयको भनाइ छ ।
विगतमा प्राय: घर घरमा पशुपालन हुने भएकाले गोबरको अभाव हुँदैनथ्यो । अहिले पशुपालनको क्रम घट्दै जाँदा गुइँठा बनाउने परम्परा समेत कमजोर हुँदै गएको छ । परम्परागत रूपमा गोबरलाई माटो वा भुससँग मिसाएर गोलो वा चेप्टो आकारमा बनाई घाममा सुकाइन्छ । राम्रोसँग सुकेपछि यसलाई पानी नपर्ने ठाउँमा भण्डारण गरिन्छ ।
ग्यास आएपछि हराएको दाउराको बजार
एलपी ग्यासको प्रयोग विस्तारसँगै दाउराको माग पनि घटेको थियो । त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव दाउरा संकलन तथा बिक्रीमा निर्भर परिवारको रोजगारीमा परेको थियो । पहिले जंगलबाट सुकेको दाउरा संकलन गरी बजारमा बिक्री गर्ने चलन थियो ।
ग्यासको प्रयोग बढेपछि दाउराको माग घट्दै गयो र यस्तो व्यवसाय गर्नेहरू पनि अन्य कामतिर लाग्न थाले । अहिले ग्यास अभाव देखिएपछि दाउराको माग बढ्न थाले पनि यसको उपलब्धता पहिले जस्तो सहज छैन ।
वन क्षेत्रमा सुकेको दाउरा पाउन जंगलभित्र टाढासम्म पुग्नुपर्ने अवस्था रहेको स्थानीयको भनाइ छ । दाउरा संकलन गर्न लाग्ने समय र श्रम तथा त्यसबाट हुने आम्दानीबीच ठूलो अन्तर रहेकाले यसलाई व्यावसायिक रूपमा निरन्तरता दिन कठिन हुँदै गएको छ ।
पुरानो विकल्प फर्किए पनि समस्या उस्तै
गुइँठा र दाउरा तत्कालका लागि ग्यासको विकल्प बन्न थाले पनि यी इन्धन दीर्घकालीन समाधान भने होइनन् । गुइँठा तथा दाउरा बाल्दा निस्कने धुवाँले घरभित्रको वायु प्रदूषण बढाउनुका साथै स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ । दाउराको अत्यधिक प्रयोगले वातावरणीय दबाब समेत बढाउन सक्छ ।
यसरी हेर्दा ग्यास अभावले मधेशका घरायसी भान्सामा केवल इन्धनको विकल्प खोज्ने अवस्था सिर्जना गरेको छैन, यसले आधुनिक इन्धनमा निर्भर भइसकेको समाज कति हदसम्म आपूर्ति प्रणालीसँग जोडिएको छ भन्ने प्रश्न पनि उठाएको छ ।
ग्यास नियमित हुँदा विस्तारै हराउँदै गएको गुइँठा र दाउरा अहिले फेरि भान्सामा फर्किन थालेका छन् । तर तत्कालको संकट टार्न पुरानो इन्धनतिर फर्किनुभन्दा खाना पकाउने इन्धनको नियमित, पर्याप्त र सहज आपूर्ति सुनिश्चित गर्नु नै दीर्घकालीन समाधान हुने सर्वसाधारणको अपेक्षा छ ।
