एजेन्सी । भारतका पूर्वप्रधानमन्त्री तथा काङ्ग्रेस नेता मनमोहन सिंहको बिहीबार साँझ दिल्लीस्थित एम्स अस्पतालमा निधन भएको छ । लामो समयदेखि स्वास्थ्य समस्याबाट पीडित सिंह ९३ वर्षका थिए । उनको निधनले भारतले एक असल नेता, समर्पित अर्थशास्त्री र नीतिगत सुधारक गुमाएको छ ।
स्वास्थ्यका चुनौती र अन्तिम दिन
सिंहको स्वास्थ्य अवस्था सन् २०२४ को सुरुदेखि नै गम्भीर रहेको थियो । जनवरीमा छोरीको पुस्तक विमोचन कार्यक्रममा उनको अन्तिम सार्वजनिक उपस्थिति देखिएको थियो । अप्रिल २०२४ मा राज्यसभाबाट सेवानिवृत्त भएका सिंह पछिल्ला वर्षहरूमा स्वास्थ्यकै कारण सक्रिय राजनीतिबाट टाढा रहेका थिए ।
नेतृत्वको सुनौलो दशक
मनमोहन सिंह सन् २००४ देखि २०१४ सम्म काङ्ग्रेस नेतृत्वको संयुक्त प्रगतिशील गठबन्धन (युपिए) सरकारका प्रधानमन्त्री थिए । यस अवधिमा उनले भारतलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने विभिन्न सुधारका कार्यक्रम अगाडि बढाए ।
सिंहले पिभी नरसिंहा रावको सरकारमा अर्थमन्त्रीको रूपमा सन् १९९१ मा आर्थिक उदारीकरणको युग आरम्भ गरी भारतको आर्थिक इतिहासमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याए । प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनको नेतृत्वमा भारतले ऐतिहासिक भारत-अमेरिका असैन्य परमाणु सम्झौता सम्पन्न गर्दै दशकौँ लामो आणविक अलगाव अन्त्य गर्यो ।
यद्यपि, उनका कार्यकालहरू भ्रष्टाचार र घोटालाका विवादहरूले प्रभावित बने । तर, उनको इमानदार छवि र समर्पित नेतृत्वलाई भारतको राजनीतिक र आर्थिक इतिहासमा विशेष स्थान प्राप्त छ ।
शिक्षण र अर्थतन्त्रमा योगदान
मनमोहन सिंहले आफ्नो करियर पञ्जाब विश्वविद्यालय र दिल्ली स्कुल अफ इकोनोमिक्समा प्राध्यापकको रूपमा सुरु गरेका थिए । अर्थशास्त्रमा उनको ज्ञान विश्वभर प्रसिद्ध थियो । उनी भारतीय रिजर्भ बैंकका गभर्नर, योजना आयोगका उपाध्यक्ष र अर्थ मन्त्रालयका सचिव लगायत विभिन्न महत्त्वपूर्ण पदमा रहेर भारतको आर्थिक र प्रशासनिक जग बलियो बनाउन सफल भए ।
व्यक्तिगत जीवन
सिंहको जन्म २६ सेप्टेम्बर १९३२ मा ब्रिटिस भारतको पञ्जाब प्रान्तको गह गाउँमा भएको थियो, जुन हाल पाकिस्तानमा पर्छ । विभाजनपछि उनको परिवार भारत सरेको थियो । उनले पञ्जाब विश्वविद्यालय, क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय र अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा डिग्री हासिल गरेका थिए ।
स्मरणीय योगदान
मनमोहन सिंहको योगदानले भारतलाई आर्थिक र कूटनीतिक रूपमा सबल बनाउन सहयोग गरेको छ । उनको निधनले भारत मात्र होइन, विश्वले पनि एक असल नेता र विद्वान गुमाएको महसुस गरेको छ । देश र अन्तर्राष्ट्रिय जगतले उनलाई सधैं सम्मानपूर्वक स्मरण गर्नेछ ।
