काठमाडौं । आज अस्पतालमा हड्डी भाँचिएको छ कि छैन, शरीरभित्र कुनै धातु वा अन्य वस्तु अड्किएको छ कि छैन, फोक्सोमा असामान्य अवस्था छ कि छैन भन्ने बुझ्न एक्स-रे सामान्य परीक्षण बनिसकेको छ । तर करिब १३० वर्षअघि चिकित्सकसँग मानव शरीरभित्र हेर्ने यस्तो सहज प्रविधि थिएन ।
त्यतिबेला रोगको पहिचान मुख्यत: बिरामीका बाहिरी लक्षण, शारीरिक परीक्षण र चिकित्सकको अनुभवमा निर्भर थियो । शरीरभित्रको संरचना हेर्न शल्यक्रिया नै गर्नुपर्ने अवस्था थियो । यही परिस्थितिलाई परिवर्तन गरिदिने खोज सन् १८९५ मा जर्मन भौतिकशास्त्री विल्हेम कोनराड रोन्टगेनले गरे ।
यो खोज कुनै पूर्वनिर्धारित योजनाअनुसार भएको थिएन । प्रयोगशालामा देखिएको एउटा अनौठो चमकले रोन्टगेनलाई नयाँ प्रकारको विकिरणको खोजतर्फ डोर्यायो । पछि यही विकिरण ‘एक्स-रे’का रूपमा विश्वभर परिचित भयो ।
प्रयोगशालामा देखिएको रहस्यमय चमक
सन् १८९५ मा रोन्टगेन जर्मनीको वुर्जबर्ग विश्वविद्यालयमा कम दबाब भएको ग्यासमा विद्युत् प्रवाह गराउँदा हुने घटनाबारे अध्ययन गरिरहेका थिए । त्यसबेला वैज्ञानिकहरू क्याथोड किरणसँग सम्बन्धित प्रयोगमा व्यस्त थिए ।
८ नोभेम्बर १८९५ को साँझ रोन्टगेनले आफ्नो प्रयोगशालामा एउटा असामान्य घटना देखे । उनले डिस्चार्ज ट्युबलाई बाक्लो कालो कार्डबोर्डले ढाकेका थिए, ताकि ट्युबबाट निस्कने प्रकाश बाहिर नआओस् । तर ट्युबबाट केही दूरीमा राखिएको बेरियम प्लाटिनोसाइनाइड लेप गरिएको स्क्रिन हल्का चम्किरहेको थियो ।
रोन्टगेनका लागि यो निकै रहस्यमय घटना थियो । क्याथोड किरण त्यति दूरीसम्म पुग्न नसक्ने अवस्थामा स्क्रिन किन चम्कियो रु यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै उनले थप प्रयोग सुरु गरे ।
क्रमश: उनले पत्ता लगाए कि नयाँ प्रकारका किरणले कार्डबोर्ड र काठजस्ता केही पदार्थ पार गर्न सक्छन् । तर बाक्ला पदार्थले त्यसलाई फरक रूपमा रोक्छन् । मानव शरीरका विभिन्न भागले पनि यी किरणलाई फरक मात्रामा अवशोषण गर्ने तथ्य उनले पत्ता लगाए ।
नयाँ किरणको प्रकृति त्यतिबेला स्पष्ट नभएकाले रोन्टगेनले यसलाई अज्ञातको अर्थ दिने अंग्रेजी अक्षर ‘एक्स’बाट ‘एक्स-रे’ नाम दिए । पछि वैज्ञानिकहरूले एक्स-रे वास्तवमा विद्युत्चुम्बकीय विकिरणको एक प्रकार भएको पुष्टि गरे ।
आफ्नै पत्नीको हात बनेको ऐतिहासिक तस्वीर
नयाँ किरणको सम्भावना बुझ्न रोन्टगेनले विभिन्न वस्तुमा प्रयोग गर्न थाले । त्यसपछि उनले मानव शरीरमा यसको प्रयोग गरे । उनले आफ्नी पत्नी अन्ना बर्था लुडविग रोन्टगेनको हातलाई फोटोग्राफिक प्लेटमाथि राखेर एक्स-रे तस्वीर लिए । तस्वीरमा हातका हड्डी र औँलामा लगाइएको औँठी स्पष्ट देखिएको थियो ।
मानव शरीर नचिरी पहिलोपटक भित्री हड्डीको संरचना देखिएको यो तस्वीर चिकित्सा इमेजिङको इतिहासमा ऐतिहासिक उपलब्धि बन्यो । तस्वीर सार्वजनिक भएपछि वैज्ञानिक र चिकित्सक मात्र होइन, सर्वसाधारण समेत चकित भए । शरीरको बाहिरी भाग नखोली भित्रको संरचना हेर्न सकिन्छ भन्ने कुरा त्यतिबेला विज्ञानकै एउटा असाधारण उपलब्धि थियो ।
खोज भएको केही समयमै अस्पताल पुग्यो एक्स-रे
रोन्टगेनको अनुसन्धान सार्वजनिक भएपछि एक्स-रे प्रति विश्वभरका चिकित्सकको चासो बढ्यो । हड्डीको फ्र्याक्चर पहिचान गर्न सकिने भएपछि चोटपटकको उपचारमा यसको उपयोगिता तत्काल देखियो ।
शरीरभित्र अड्किएका गोली तथा धातुका टुक्रा पत्ता लगाउन पनि एक्स-रे प्रयोग हुन थाल्यो । यससँगै चिकित्सकले बिरामीको शरीर नखोली भित्री अवस्था बुझ्ने नयाँ बाटो पाए । यसले चिकित्सा विज्ञानमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो- शल्यक्रिया नगरी शरीरभित्र हेर्ने युगको सुरुवात ।
सुरुवाती एक्स-रे आजका जस्ता थिएनन्
आजको आधुनिक एक्स-रे प्रविधि निकै सुरक्षित र नियन्त्रित छ । तर सुरुवाती समयका उपकरण त्यति व्यवस्थित थिएनन् । एक्स-रेको मात्रा र ऊर्जा नियन्त्रण गर्न कठिन थियो र विकिरणबाट हुन सक्ने स्वास्थ्य जोखिमबारे पनि पर्याप्त जानकारी थिएन ।
त्यस समय वैज्ञानिक तथा चिकित्सकहरू लामो समयसम्म विकिरणको सम्पर्कमा आउने गर्थे । पछि विकिरणका सम्भावित असरबारे वैज्ञानिक ज्ञान बढ्दै गएपछि सुरक्षा उपकरण, नियमन र विकिरण नियन्त्रणका उपाय विकास गरिए ।
कुलिज ट्युबले बनायो प्रविधि अझ भरपर्दो
एक्स-रेको प्रारम्भिक प्रयोगसँगै यसको उत्पादनलाई स्थिर र नियन्त्रणयोग्य बनाउने आवश्यकता देखियो । सन् १९१३ मा अमेरिकी आविष्कारक विलियम डी कुलिजले उच्च भ्याकुमयुक्त एक्स-रे ट्युब विकास गरे ।
कुलिज ट्युबबाट एक्स-रे उत्पादनलाई पहिलेको तुलनामा राम्रोसँग नियन्त्रण गर्न सकिने भयो । यसले मेडिकल रेडियोग्राफीलाई थप व्यवस्थित र भरपर्दो बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्यायो ।
युद्धका घाइतेको उपचारमा पनि उपयोग
एक्स-रे अस्पतालको सामान्य परीक्षणमा मात्र सीमित रहेन । युद्धका क्रममा सैनिकको शरीरमा गोली वा धातुको टुक्रा कहाँ अड्किएको छ भन्ने पत्ता लगाउन यसको प्रयोग अत्यन्त उपयोगी भयो ।
पहिलो विश्वयुद्धका समयमा मोबाइल एक्स-रे प्रणालीको प्रयोग बढेको थियो । वैज्ञानिक मारी क्युरीले घाइते सैनिकको उपचारमा प्रयोग हुने मोबाइल रेडियोलोजी प्रणाली विकास र सञ्चालनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन् ।
जुत्ता पसलसम्म पुगेको एक्स-रे
एक समय एक्स-रेको प्रयोग चिकित्सा क्षेत्रभन्दा बाहिर पनि भयो । केही जुत्ता पसलमा ग्राहकको खुट्टा जुत्ताभित्र ठीकसँग बसेको छ कि छैन भनेर हेर्न ‘शु-फिटिङ फ्लोरोस्कोप’ प्रयोग गरिन्थ्यो ।
तर विकिरणको अनावश्यक सम्पर्कबाट हुने सम्भावित जोखिमबारे चेतना बढेपछि यस्तो प्रयोग बन्द हुँदै गयो । यसले नयाँ प्रविधि उपयोग गर्दा त्यसका फाइदासँगै सम्भावित जोखिमबारे पनि पर्याप्त अध्ययन आवश्यक हुन्छ भन्ने पाठ दियो ।
एक्स-रेले हड्डी मात्र देखाउँदैन
एक्स-रे भन्ना साथ धेरैलाई हड्डीको तस्वीर सम्झना आउँछ । तर यसको प्रयोग हड्डीबाहेक अन्य अवस्थाको मूल्यांकनमा पनि हुन्छ । फ्र्याक्चर, जोर्नीसम्बन्धी समस्या, दाँतको अवस्था, छाती तथा फोक्सोमा देखिने केही असामान्यता र शरीरभित्र अड्किएका केही वस्तुको पहिचानमा एक्स-रे उपयोगी हुन्छ ।
यद्यपि सबै प्रकारका रोग पत्ता लगाउन एक्स-रे पर्याप्त हुँदैन । नरम तन्तुको विस्तृत जानकारी आवश्यक परेको अवस्थामा अल्ट्रासाउन्ड, सीटी स्क्यान वा एमआरआईजस्ता प्रविधि बढी उपयोगी हुन सक्छन् ।
शरीरको तस्वीर कसरी बन्छ ?
एक्स-रे मेसिनले शरीरतर्फ उच्च ऊर्जायुक्त एक्स-रे पठाउँछ । शरीरका विभिन्न संरचनाले ती किरणलाई फरक–फरक मात्रामा अवशोषण गर्छन् । हड्डी बाक्लो र क्याल्सियमयुक्त हुने भएकाले त्यसले एक्स-रे बढी रोक्छ । त्यसैले तस्वीरमा हड्डी सामान्यतया सेतो देखिन्छ ।
फोक्सोजस्ता हावाले भरिएका भाग तुलनात्मक रूपमा गाढा देखिन्छन् । यसरी शरीरका विभिन्न भागले एक्स-रेलाई फरक रूपमा अवशोषण गर्दा डिटेक्टरमा फरक–फरक तीव्रताको छवि बन्छ ।
सामान्य एक्स-रेबाट सीटी स्क्यानसम्म
सामान्य एक्स-रेले शरीरको संरचनालाई एक प्रक्षेपणका रूपमा देखाउँछ । तर शरीरभित्रका तह र संरचनाको अझ विस्तृत जानकारी आवश्यक पर्ने अवस्थामा अर्को प्रविधिको विकास भयो- सीटी स्क्यान ।
सीटीले विभिन्न कोणबाट लिइएका एक्स-रे मापनलाई कम्प्युटरमार्फत प्रशोधन गरेर शरीरका तहगत तस्वीर तयार गर्छ । १ अक्टोबर १९७१ मा पहिलो जीवित बिरामीको मस्तिष्कको सीटी स्क्यान गरिएको थियो । यसले मेडिकल इमेजिङमा अर्को ठूलो परिवर्तन ल्यायो ।
फिल्मबाट डिजिटल प्रविधिसम्म
दशकौँसम्म एक्स-रे तस्वीर फोटोग्राफिक फिल्ममा रेकर्ड गरिन्थ्यो । फिल्मलाई रासायनिक प्रक्रियाबाट विकास गर्नुपर्ने भएकाले समय लाग्थ्यो र त्यसलाई सुरक्षित राख्न भौतिक ठाउँ पनि आवश्यक पर्थ्यो ।
डिजिटल रेडियोग्राफीको विकासपछि एक्स-रे तस्वीर डिजिटल डिटेक्टरमार्फत कम्प्युटरमा प्राप्त गर्न सम्भव भयो । यसले तस्वीर तत्काल हेर्न, भण्डारण गर्न तथा आवश्यक परे अर्को स्वास्थ्य संस्थामा पठाउन सहज बनायो ।
अहिले बिरामीकै बेडमा एक्स-रे
प्रविधिको विकाससँगै एक्स-रे उपकरण पनि पोर्टेबल बन्दै गएका छन् । गम्भीर बिरामीलाई एक्स-रे कक्षसम्म लैजान कठिन हुने अवस्थामा पोर्टेबल उपकरणमार्फत बिरामीकै बेडमा परीक्षण गर्न सकिन्छ । आईसीयू, आकस्मिक उपचार कक्ष तथा हिँडडुल गर्न नसक्ने बिरामीका लागि यस्तो प्रविधि विशेष उपयोगी बनेको छ ।
विकिरणबाट जोखिम हुन्छ कि हुँदैन ?
एक्स-रे आयोनाइजिङ रेडिएसन हो । त्यसैले अनावश्यक वा अत्यधिक विकिरणबाट स्वास्थ्यमा जोखिम हुन सक्छ । यही कारण आधुनिक रेडियोलोजीमा आवश्यक अवस्थामा मात्र परीक्षण गर्ने र सम्भव भएसम्म कम विकिरणबाट पर्याप्त गुणस्तरको तस्वीर प्राप्त गर्ने सिद्धान्त अपनाइन्छ ।
एकपटक गरिने आवश्यक मेडिकल एक्स-रेबाट हुने जोखिम सामान्यतया निकै कम हुन्छ । तर गर्भावस्थाको सम्भावना भएमा परीक्षणअघि स्वास्थ्यकर्मीलाई जानकारी दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ ।
अब एआईको प्रवेश
एक्स-रे प्रविधि अहिले तस्वीर खिच्ने उपकरणमा मात्र सीमित छैन । डिजिटल इमेजिङसँगै कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईको प्रयोग पनि बढिरहेको छ ।
एआई प्रणालीले केही प्रकारका असामान्यता पहिचान गर्न र रेडियोलोजिस्टलाई तस्वीर विश्लेषणमा सहयोग गर्न सक्छ । यसको उद्देश्य चिकित्सकलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्नु नभई ठूलो मात्रामा आउने मेडिकल तस्वीरको विश्लेषणमा थप सहयोग पुर्याउनु हो ।
१३० वर्षपछि पनि एक्स-रे किन महत्वपूर्ण ?
रोन्टगेनले प्रयोगशालामा देखेको एउटा रहस्यमय चमकबाट सुरु भएको यात्रा आज अत्याधुनिक मेडिकल इमेजिङसम्म पुगेको छ । सन् १८९५ मा शरीरभित्रको हड्डी पहिलोपटक देखाउने माध्यम बनेको एक्स-रेले चिकित्सा विज्ञानलाई निदानको नयाँ बाटो खोलिदियो ।
त्यसपछि सीटी, डिजिटल रेडियोग्राफी, पोर्टेबल इमेजिङ हुँदै एआईसम्म आइपुग्दा यसको स्वरूप बदलिएको छ । तर यसको मूल उद्देश्य भने उस्तै छ- शरीर नचिरी शरीरभित्र के भइरहेको छ भन्ने चिकित्सकलाई बुझ्न सहयोग गर्नु । यही कारण एक्स-रेको खोजलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानका सबैभन्दा प्रभावशाली वैज्ञानिक उपलब्धिमध्ये एक मानिन्छ ।
