महोत्तरी । चुरे पहाडी शृङ्खलाको थुम्कोमा अवस्थित टुटेश्वरनाथ महादेव मन्दिर मधेस मात्र नभई छिमेकी भारतको बिहार राज्यसम्मका हिन्दू श्रद्धालुका लागि आस्थाको केन्द्रका रूपमा परिचित छ । हरियालीले ढाकिएको चुरे काछ, फेदीमा बग्ने खोल्सा नदीको कञ्चन पानी र उकालो सिँढी चढ्दै पुग्नुपर्ने शिवालयको दृश्यले यो स्थानलाई प्राकृतिक सौन्दर्य र आध्यात्मिकताको अद्वितीय संगम बनाएको छ ।
महोत्तरीको बर्दिवास नगरपालिकाको टुटेश्वर बस्ती सिरानमा अवस्थित यो मन्दिर पूर्व–पश्चिम राजमार्गबाट करिब आठ किलोमिटर घना वन क्षेत्र छिचोल्दै पुग्न सकिन्छ । बर्दिवास मुख्य बजारबाट करिब १६ किलोमिटर दूरीमा रहेको यो स्थल धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ । माण्डवीगङ्गा नदीको किनारमा घना सालका रुखले घेरिएको थुम्कोमा रहेको मन्दिरलाई ‘मधेसको कैलाश’ भनेर पनि चिनिन्छ ।
साउन महिनाभर यहाँ लाखौँ श्रद्धालुको भीड लाग्ने गर्छ । भारतको प्रसिद्ध बाबाधामसँग तुलना गर्दै केही श्रद्धालुले यसलाई ‘नेपालको बाबाधाम’ समेत भन्ने गरेका छन् । पैदल यात्रामा बोलबमको जयकार गर्दै दर्शनार्थीहरूको लामो लर्को देखिनु यहाँको प्रमुख विशेषता हो ।
स्थानीय जनविश्वासअनुसार यो स्थल प्राचीन कालदेखि नै धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ । महाभारतकालीन कथासँग जोडेर यहाँ भगवान् शिवले अर्जुनलाई किराँत रूप धारण गरी दर्शन दिएको र पाशुपतास्त्र प्रदान गरेको विश्वास प्रचलित छ । यही कारण यस क्षेत्रलाई आध्यात्मिक शक्ति केन्द्रका रूपमा लिइन्छ ।
धार्मिक इतिहाससँगै यो क्षेत्र विदेहकालीन सभ्यता र मिथिला संस्कृतिसँग पनि जोडिएको मानिन्छ । यहाँका नदी, वन र आसपासका स्थलहरूलाई पुरातन मिथिला सभ्यताको अवशेषका रूपमा व्याख्या गर्ने गरिएको छ । त्रिवेणी सङ्गम क्षेत्रमा पर्ने नदीहरूलाई पनि पौराणिक नामसँग जोडेर हेर्ने परम्परा स्थानीय रूपमा अझै जीवित छ ।
स्थानीयवासीहरूका अनुसार करिब आठ दशकअघि वन फँडानी गरेर बस्ती विस्तार गर्ने क्रममा यहाँ प्राचीन शिवलिङ्ग र अन्य पुरातात्विक संरचनाहरू फेला परेका थिए । त्यसपछि क्रमशः स्थानीय श्रद्धालुहरूको सहयोगमा मन्दिर निर्माण र विस्तार हुँदै आएको हो । प्राप्त शिवलिङ्ग र मूर्तिहरूको अध्ययनले यस स्थललाई महाभारतकालीन सभ्यतासँग जोड्ने दाबी संस्कृतिविद्हरूले पनि गर्दै आएका छन् ।
धार्मिक महत्वसँगै यो स्थललाई व्यवस्थित धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने प्रयासहरू पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र बनेका छन् । तीनै तहका सरकारबाट यसको संरक्षण र पूर्वाधार विकासका लागि बजेट विनियोजन हुँदै आएको छ । स्थानीय तहले पनि यसलाई पर्यटन प्रवर्द्धनको प्रमुख आधारका रूपमा अघि सारेको छ ।
स्थानीय प्रशासन र सरोकारवाला निकायहरूले यस क्षेत्रको दीर्घकालीन विकासका लागि विस्तृत गुरुयोजना आवश्यक रहेको औँल्याएका छन् । मन्दिर व्यवस्थापनलाई संस्थागत संरचनामा लैजानुपर्ने र साउन महिनाको धार्मिक मेलालाई व्यवस्थित गर्नुपर्ने सुझावहरू पनि उठिरहेका छन् ।
भक्तजनका अनुसार त्रिवेणी सङ्गमबाट जल ल्याएर शिवलिङ्गमा चढाउने परम्परा अझै निरन्तर छ । कतिपय श्रद्धालु कठिन यात्रा पार गर्दै वर्षौंदेखि यहाँ आउने गर्छन्, जसले यस स्थल प्रतिको आस्था अझ गहिरो बनाएको छ ।
स्थानीय बासिन्दा र सरोकारवालाहरूको विश्वास छ- उचित योजना, संरक्षण र व्यवस्थापन हुन सके टुटेश्वरनाथ मन्दिर मधेस मात्र होइन, नेपालकै प्रमुख धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।
