धनुषा । धेरैका लागि धनुषाधाम भनेको धार्मिक आस्थाको स्थल हो । भगवान् शिवको धनुषको एउटा अंश यहीँ खसेको भन्ने धार्मिक विश्वासले वर्षौंदेखि हजारौं श्रद्धालुलाई यहाँ तान्दै आएको छ । तर पछिल्ला वर्षहरूमा धनुषाधामले अर्को परिचय पनि बनाइरहेको छ- प्रकृति, जैविक विविधता र हरित पर्यटनको आकर्षक गन्तव्य ।
धार्मिक स्थलबाट केही दूरीमै रहेको धनुषाधाम वनस्पति उद्यान अहिले मधेश प्रदेशकै उदीयमान पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ । यहाँ पुग्ने आगन्तुकले केवल हरियालीको आनन्द मात्र लिँदैनन्, दुर्लभ वनस्पति, औषधीय जडीबुटी, विषयगत उद्यान, शान्त वातावरण र जैविक विविधतासँग प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्ने अवसर पनि पाउँछन् ।
उद्यानको प्रवेशद्वार पार गरेपछि शहरको भीडभाड र कोलाहल एकाएक हराएजस्तो अनुभूति हुन्छ । अग्ला रुखहरूको छहारी, चराचुरुङ्गीको मधुर आवाज, फूलहरूको सुगन्ध र स्वच्छ वातावरणले यहाँ आउनेलाई प्रकृतिको काखमा पुगेको अनुभव गराउँछ । यही कारण धार्मिक दर्शनका लागि आउने धेरै श्रद्धालु अहिले केही समय उद्यानमै बिताउने गरेका छन् ।
वन तथा वातावरण मन्त्रालयअन्तर्गत सञ्चालित यो वनस्पति उद्यानको स्थापना संरक्षण, अनुसन्धान र वातावरणीय शिक्षालाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले गरिएको हो । तर समयसँगै यसको दायरा विस्तार हुँदै गएको छ । अहिले यो केवल अनुसन्धान केन्द्रमा सीमित छैन, आन्तरिक तथा भारतीय पर्यटक, विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता, प्रकृतिप्रेमी र परिवारसहित घुम्न आउनेहरूको साझा गन्तव्य बनेको छ ।
केही वर्षअघिसम्म दैनिक थोरै आगन्तुक आउने उद्यानमा अहिले दैनिक सयौं पर्यटक पुग्न थालेका छन् । विशेष गरी सामाजिक सञ्जालमा यहाँका हरियाली, फूलबारी, जलाशय र प्राकृतिक दृश्यका तस्बिर तथा भिडियो भाइरल हुन थालेपछि यसको लोकप्रियता उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ ।
करिब १२० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको उद्यानभित्र विभिन्न उद्देश्यअनुसार विषयगत वाटिकाहरू निर्माण गरिएका छन् । धार्मिक वनस्पति, औषधीय जडीबुटी, नक्षत्रसँग सम्बन्धित बिरुवा, जलीय वनस्पति, सजावटी फूल, धनुष वाटिका तथा वैज्ञानिक वर्गीकरणका आधारमा तयार गरिएका वनस्पति क्षेत्रहरूले यसलाई खुला प्रकृति संग्रहालयको रूप दिएका छन् ।
यहाँ संरक्षण गरिएका बिरुवा केवल अवलोकनका लागि मात्र होइनन् । प्रत्येक प्रजातिले औषधीय महत्व, स्थानीय ज्ञान, जैविक विविधता र वैज्ञानिक अध्ययनका अनेक आयाम समेटेका छन् । धेरै बिरुवासँग वैज्ञानिक परिचय राखिएकाले विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताले प्रत्यक्ष सिकाइको अवसर पाउने गरेका छन् ।
उद्यानमा हाल सयौं प्रजातिका वनस्पति संरक्षण गरिएको छ, जसमा रुख, बुट्यान, झारपात र लहरे प्रजातिका वनस्पति समावेश छन् । दुर्लभ तथा लोपोन्मुख वनस्पतिको संरक्षणसँगै अध्ययनका लागि सूचना केन्द्र र वनस्पतिको गुणस्तर परीक्षण गर्ने प्रयोगशाला समेत सञ्चालनमा छ ।
प्रकृतिप्रेमीका लागि यो स्थान बिहानको पदयात्रादेखि परिवारसँगको घुमघाम र शैक्षिक भ्रमणसम्मका लागि उपयुक्त गन्तव्य बनेको छ । विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू नियमित रूपमा अध्ययन अवलोकनका लागि पुग्ने गरेका छन् भने वातावरण संरक्षण र जलवायु परिवर्तनबारे प्रत्यक्ष सिकाइ गर्ने अवसर पनि यहाँ उपलब्ध छ ।
वनस्पति उद्यानको बढ्दो लोकप्रियतासँगै धनुषाधामको स्थानीय अर्थतन्त्रमा पनि सकारात्मक प्रभाव देखिन थालेको छ । होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, स्थानीय कृषि उत्पादन, हस्तकला तथा साना व्यवसायले नयाँ ग्राहक पाउन थालेका छन् । यसले धार्मिक पर्यटनसँगै प्रकृतिमा आधारित पर्यटनले स्थानीय रोजगारी र आयआर्जनमा पनि योगदान दिन सक्ने संकेत गरेको छ ।
यद्यपि, सम्भावनाअनुसार आवश्यक पूर्वाधार अझै विस्तार हुन बाँकी छ । आधुनिक सूचना केन्द्र, डिजिटल गाइड प्रणाली, साइकल ट्र्याक, प्रकृति पदमार्ग, बाल उद्यान, अनुसन्धान प्रयोगशाला तथा पर्यटकमैत्री सेवाहरू थप गर्न सके उद्यानको आकर्षण अझ बढ्ने पर्यटन क्षेत्रका जानकारहरूको विश्वास छ ।
विश्वभर प्रकृतिमैत्री पर्यटनको आकर्षण बढिरहेका बेला धनुषाधाम वनस्पति उद्यानले धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सम्पदालाई एउटै गन्तव्यमा जोड्ने उदाहरण प्रस्तुत गरिरहेको छ । यहाँ आउनेहरू केवल हरियाली हेरेर फर्किँदैनन्, उनीहरू प्रकृतिप्रतिको नयाँ सम्मान, जैविक विविधताको महत्व र वातावरण संरक्षणको सन्देश पनि साथमा लिएर फर्किन्छन् ।
यही विशेषताले धनुषाधाम वनस्पति उद्यानलाई धार्मिक तीर्थस्थलको छायाँबाट बाहिर निकाल्दै मधेश प्रदेशको उदाउँदो हरित पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ ।
