जनकपुरधाम । पोखरी सफा गर्ने उद्देश्यले निकालिएको फोहोर नै बस्तीको बीचमा जलाउन थालिएपछि जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका ३ स्थित देवान पोखरी आसपासका स्थानीयवासीले सास्ती भोग्नुपरेको छ । पोखरीको सरसफाइ तथा सौन्दर्यीकरणका लागि निकालिएको फोहोरको उचित व्यवस्थापन नहुँदा त्यसबाट निस्कने धुवाँले स्थानीयको जनजीवन प्रभावित बनेको हो ।
लामो समयदेखि फोहोर फाल्ने ठाउँका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको देवान पोखरीको फोहोर हटाउने काम सुरु भएपनि त्यसको व्यवस्थापन भने व्यवस्थित हुन सकेको छैन । घना बस्तीको बीचमा रहेको पोखरीबाट निकालिएको फोहोर आसपासमै जलाउँदा धुवाँ घरघरमा फैलिने गरेको स्थानीयवासीको गुनासो छ । यसले विशेष गरी ज्येष्ठ नागरिक तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिलाई थप कठिनाइ भएको उनीहरू बताउँछन् ।
पोखरी सफा गर्ने नाममा फोहोर निकालिए पनि त्यसलाई बस्तीबाट टाढा लगेर सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्नुको सट्टा नजिकै जलाउन थालिएपछि सरसफाइ अभियानको औचित्यमाथि नै प्रश्न उठेको छ । फोहोर हटाएर पोखरीलाई स्वच्छ र आकर्षक बनाउने उद्देश्य राखिए पनि अव्यवस्थित व्यवस्थापनले स्थानीयलाई राहत दिनुको सट्टा थप समस्यामा पारेको छ ।
पोखरी कि डम्पिङ साइट ?
देवान पोखरीको समस्या अहिलेको मात्र होइन । लामो समयदेखि पोखरीलाई फोहोर फाल्ने स्थानका रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको स्थानीयको भनाइ छ । पोखरी संरक्षण तथा अतिक्रमण हटाउने प्रयास विगतमा पनि भएका थिए । तर, ती प्रयासले पोखरीको दीर्घकालीन संरक्षण र व्यवस्थित व्यवस्थापन सुनिश्चित गर्न नसकेको देखिन्छ ।
स्थानीयका अनुसार पोखरीको सरसफाइका क्रममा ठूलो परिमाणमा फोहोर निस्किएपछि त्यसको उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्नेमा त्यही क्षेत्रमा जलाउन थालिएको छ । बस्तीको बीचमा फोहोर जलाउँदा फैलिने धुवाँले वातावरण प्रदूषित हुनुका साथै दैनिक जीवनयापनमा समेत असर परेको छ ।
पोखरीको डिलबाट करिब २० फिटको दूरीमै घरहरू रहेकाले फोहोर जलाउँदा निस्कने धुवाँको प्रत्यक्ष असर घरभित्रसम्म पुग्ने गरेको स्थानीयको भनाइ छ । उनीहरूले बस्ती नजिकै फोहोर जलाउने कार्य रोक्न र निकालिएको फोहोर सुरक्षित स्थानमा व्यवस्थापन गर्न माग गरेका छन् ।
सरसफाइले राहत दिनुपर्नेमा थप समस्या
जनकपुरधामको फोहोर व्यवस्थापन र पोखरी अतिक्रमण लामो समयदेखि चुनौतीका रूपमा रहँदै आएका छन् । सहरका ऐतिहासिक तथा सार्वजनिक पोखरीको संरक्षण गर्नु वातावरणीय र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । तर, संरक्षणका नाममा सञ्चालन गरिने योजनाले स्थानीयको स्वास्थ्य र वातावरणमा प्रतिकूल असर पार्नुले कार्यान्वयन प्रक्रियामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ ।
२०७२ सालमा जनक क्षेत्र विकास परिषद्ले अतिक्रमित पोखरी खाली गराउने क्रममा पोखरी आसपासका केही संरचना हटाएको थियो । त्यसपछि पोखरीको संरक्षण र व्यवस्थित व्यवस्थापन हुने अपेक्षा गरिए पनि अहिले पनि यो क्षेत्र फोहोरको समस्याबाट मुक्त हुन सकेको छैन ।
स्थानीयवासीका अनुसार पोखरीको सरसफाइ पटक–पटक गरिए पनि फोहोरको दीर्घकालीन व्यवस्थापन र संरक्षणमा प्रभावकारी काम हुन सकेको छैन । पोखरीबाट फोहोर निकाल्नु मात्र पर्याप्त नभई त्यसको उचित विसर्जन, नियमित सरसफाइ र पुनः फोहोर थुप्रिन नदिने व्यवस्था पनि आवश्यक छ ।
करोडौँको आयोजना, तर व्यवस्थापनमा प्रश्न
देवान पोखरीको सौन्दर्यीकरणका लागि जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाले एक करोड ६९ लाख ३८ हजार १२० रुपैयाँ लागतको आयोजना अघि बढाएको छ । भ्याटबाहेकको उक्त आयोजनाको काम २०८४ साल जेठ ३१ गतेसम्म सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । गत जेठमा सम्झौता भएको आयोजनाअन्तर्गत पोखरीको सरसफाइ तथा सौन्दर्यीकरणको काम अघि बढाइएको हो ।
तर, सम्झौता भएको पाँच महिना बितिसक्दा पनि पोखरीबाट फोहोर निकाल्ने काम पूर्ण रूपमा सम्पन्न नभएको स्थानीयवासीको भनाइ छ । अर्कोतर्फ, निकालिएको फोहोरको उचित व्यवस्थापन नहुँदा आयोजनाले अपेक्षित परिणाम दिन सक्नेमा उनीहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।
पोखरीको सौन्दर्यीकरण केवल बाहिरी स्वरूप सुधार्ने काममा सीमित हुनु हुँदैन । पोखरीमा थुप्रिएको फोहोरको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, आसपासको वातावरण संरक्षण र स्थानीयको स्वास्थ्य सुरक्षालाई पनि योजनाको अभिन्न हिस्सा बनाउन आवश्यक छ ।
संरक्षणसँगै वातावरणीय जिम्मेवारी पनि आवश्यक
देवान पोखरीको वर्तमान अवस्थाले सार्वजनिक सम्पदाको संरक्षणमा सरसफाइ र फोहोर व्यवस्थापनलाई सँगसँगै अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ । फोहोर हटाउने क्रममा त्यसलाई खुला रूपमा जलाउँदा वातावरणमा पर्ने असरलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । विशेषगरी घना बस्तीको बीचमा फोहोर जलाउनु स्थानीयको स्वास्थ्य र स्वच्छ वातावरणमा पहुँचसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो ।
पोखरीको सौन्दर्यीकरणका लागि छुट्याइएको बजेट र सञ्चालन भइरहेको कामले स्थानीयलाई स्वच्छ वातावरण, सुरक्षित सार्वजनिक स्थल र दीर्घकालीन रूपमा संरक्षित पोखरीको लाभ दिन सक्नुपर्छ । त्यसका लागि निकालिएको फोहोरलाई सुरक्षित स्थानमा व्यवस्थापन गर्ने, खुला रूपमा जलाउने कार्य रोक्ने र पोखरीमा पुनः फोहोर थुप्रिन नदिने प्रभावकारी व्यवस्था आवश्यक छ ।
देवान पोखरीलाई डम्पिङ साइटको अवस्थाबाट मुक्त गरी स्वच्छ र व्यवस्थित सार्वजनिक सम्पदाका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य त्यतिबेला मात्र सार्थक हुनेछ, जतिबेला पोखरीको संरक्षणसँगै आसपासका बासिन्दाले पनि प्रदूषण र दुर्गन्धबाट मुक्ति पाउनेछन् ।
