नवलपुर । अन्तरिक्ष, खगोल, भूगोलको ज्ञान हो । ज्योतिष विज्ञान, वेद र वेदाङ्गबाट वैदिक वेद ग्रन्थको निर्माण भयो । इतिहास भन्नाले रामायण र महाभारतलाई बुझिन्छ, जुन ऋषिमुनिहरूले हामीलाई ज्ञानको भण्डार दिए ।
ज्योतिष–वास्तुविद्यामा हाम्रो सनातन धर्मका वैज्ञानिक आधारहरूलाई हेर्ने हो भने सुरुवातमै आउने विद्या ज्योतिष र कालगणना हो । अन्तरिक्षको ज्ञान भनेको खगोल र भूगोलको ज्ञान हो । यसको विश्वव्यापी चर्चा पनि छ ।
विश्वका अत्यन्तै महान् मानिने भौतिकशास्त्री अल्बर्ट आइन्स्टाइनले भौतिक विज्ञानको ठूलो प्रशंसा गरेका छन् । उनले हिन्दुहरूलाई धन्यवाद दिएका थिए । “हामी हिन्दुहरू प्रति ऋणी छौं, जसले हामीलाई गिन्ती गर्न सिकाए, जुनबिना कुनै पनि सार्थक आविष्कार गर्न सम्भव छैन,” भन्ने अभिव्यक्ति दिएका थिए ।
हामीलाई विरासतमा प्राप्त भएको वेद र वेदाङ्ग सङ्कलन गरेर, अलग–अलग हृदयमा साक्षात्कार गरिएका मन्त्रहरू, तपस्या गरेर प्राप्त गर्ने द्रष्टा ऋषिहरूका ज्ञानहरू फेरि सङ्कलन गर्ने कार्य भगवान वेदव्यासले गर्नुभयो । वैदिक मूल वेद ग्रन्थहरूलाई उहाँले सङ्ग्रह गरेर राख्नुभयो र विस्तारै इतिहास र पुराणको पनि निर्माण गर्नुभयो । त्यही वेदार्थलाई व्याख्या र विस्तार गरेर उहाँले इतिहासको रचना गर्नुभयो ।
यसरी प्राप्त भएको ऋषि ऋण हो, सनातन वैदिक धर्मको अध्ययन अनुसन्धान गर्दै हामीलाई ऋषिकृपा प्राप्त हुन्छ । वेद भन्नाले ‘जान्नु’ हुन्छ । वेदद्वारा स्थापित ६ वटा विचारधाराहरू रहेका छन् ।
साङ्ख्य सूत्र
प्राचीन कालमा चिन्तन, मनन तथा ध्यानद्वारा प्रकृतिको नियमको ज्ञान प्राप्त गरी जीवन सहज बनाउने नियतले ज्ञान पुँजाउने ज्ञानीलाई नै भगवान् मानिन्थ्यो । नारी अर्थात् प्रकृति र पुरुषको बीचको जटिल अन्तरसम्बन्ध स्थापित भएर नै ब्रह्माण्डको सृष्टि सम्भव भएको साङ्ख्य दर्शनमा उल्लेख गरिएको छ ।
पतञ्जलि योग सूत्र
पतञ्जलि योग सूत्र अनुसार मुक्त अवस्थामा व्यक्तिले आफूलाई धन्य अवस्थामा पाउँछ । नियमित योगको सहायताले मानिसले शरीर, मन र इन्द्रियहरूलाई आफ्नो काबुमा राखी मुक्ति सम्भव हुने हुन्छ भन्ने मान्यता रहेको छ ।
न्याय सूत्र
न्याय सिद्धान्त अन्तर्गत विभिन्न प्रमाणहरूको परीक्षण, अर्थात् जाँच गरी हरेक चिजको यथार्थ वास्तविकताको यकिन गरिने नीति अवलम्बन गर्नु नै न्याय सूत्र हो ।
वैशेषिक सूत्र
वैशेषिक सूत्र अनुसार ब्रह्माण्डका सम्पूर्ण अवयवहरू पृथ्वी, जल, वायु, अग्नि र आकाशजस्ता पाँच तत्वहरू मिलेर बनेका हुन् भन्ने सिद्धान्त हो । ब्रह्माण्डको यथार्थपरक र वस्तुनिष्ठ व्याख्या गर्ने दर्शन हो । सृष्टिका पदार्थहरूको दर्शन हो ।
मीमांसा सूत्र
वेदको संहिता र ब्रह्माण्डका अंशहरूको व्याख्या, प्रयोग र विश्लेषणसँग सम्बन्धित रहेको छ ।
वेदान्त सूत्र
यस सूत्र अनुसार सांसारिक परम यथार्थ एउटै छ र त्यो ब्रह्म हो । वेदान्त दर्शन अनुसार ब्रह्म सत्य हो र संसार मिथ्या । ब्रह्म ज्ञान नै सबै वस्तुको सार र परम अस्तित्वको ज्ञान हो ।
चार वेद
ऋग्वेद
यो सबैभन्दा पहिलो वेद हो । यसमा जल चिकित्सा, वायु, सौर्य, मानस र हवन चिकित्साको जानकारी छ । सृष्टिको पदार्थ, ईश्वर, जीव, प्रकृतिका गुण, जीवनको आदर्श सिद्धान्त र व्यवहारिक ज्ञान रहेको छ ।
यजुर्वेद
यसमा यज्ञको विधि, यज्ञमा प्रयोग गरिने मन्त्र बारे जानकारी छ । कर्मकाण्डको वर्णन छ । मोक्ष प्राप्तिसँग सम्बन्धित रहेको छ ।
सामवेद
यस वेदमा सङ्गीत सूत्रका बारेमा व्याख्या गरिएको छ । सङ्गीत शास्त्रको मूल, वन्दना–उपासना, ईश्वर स्तुति र आध्यात्मिक उन्नतिको उपाय रहेको छ ।
अथर्ववेद
यस वेदमा रहस्यमयी विद्या, जडीबुटी, चमत्कार र आयुर्वेदका बारेमा जानकारी छ । मनोविज्ञान, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, राजनीति, कृषि, गणित, ज्योतिष र रसायनशास्त्र पनि रहेको छ ।
वेद हिन्दु धर्मको प्राचीन पवित्र ग्रन्थ हो । वेदहरूलाई श्रुति पनि भनिन्छ र हिन्दु धर्मको मुख्य आधार मानिन्छ । धार्मिक मात्र नभई ऐतिहासिक दृष्टिले पनि वेदहरूको असाधारण महत्त्व छ ।
वैदिक युग आर्यहरूको संस्कृति र सभ्यता बुझ्ने मुख्य आधार हो । मानव जाति, विशेष गरी आर्य जातिले आफ्नो प्रारम्भिक कालमा धर्म र समाजको विकास कसरी गरे भन्ने सबै जानकारी वेदबाट प्राप्त हुन्छ ।
विश्व वाङ्मयमा यिनीहरूभन्दा प्राचीन कुनै पनि पुस्तक छैन । आर्य भाषाहरूको मूल स्वरूप निर्धारण गर्नमा वैदिक भाषाहरू अत्यन्त सहायक भएका छन् । वेद मानव सभ्यताकै सबैभन्दा पुरानो लिखित दस्तावेज हो ।
सर्वप्रथम वेदको ज्ञान ईश्वरले चार जनालाई अग्नि, वायु, अङ्गिरा र आदित्य ऋषिहरूलाई प्रदान गर्नुभयो । वेदको संहिता भनेको मन्त्र भाग हो । वेदको ब्रह्मा भागमा यज्ञको चर्चा छ । यसका विधान र विज्ञानका बारेमा विस्तृत वर्णन गरिएको छ ।
ऋग् भनेको धर्म, यजु भनेको मोक्ष, साम भनेको काम, र अथर्व भनेको अर्थ हो । वेदमा मानव जीवनका सबै समस्याको समाधान छ । गायत्री मन्त्रको उच्चारण ऋग्वेदमा रहेको छ ।
ऋग्वेदको समयपछिल्लो काल वैदिक काल थियो । वेदमा उल्लेखित सूचनाहरू शाश्वत छन् । वेदको दर्शन अनुसार संसारका सबै वस्तुहरू आपसी सम्बन्धमा रहेर सह–अस्तित्वमा छन् । वैदिक ग्रन्थहरूले कर्मको अवधारणा अत्यन्त मूर्त रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
वेदमा ध्वनिका कम्पनहरूद्वारा रोग निको पार्ने र शरीरको सन्तुलन पुन: कायम गर्ने दृष्टिकोण समावेश छ । यज्ञ प्रक्रियामा उच्च देवी–देवताहरूको अग्निमा भौतिक पदार्थ अर्पण गरिन्छ, जसको प्रभावले मानव मनोविज्ञानसँग सम्बन्धित धेरै रोगहरू तथा एलर्जी नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्याउने र रोगाणुको सङ्क्रमण रोक्न समेत मद्दत गर्ने वैज्ञानिक परीक्षणहरूले पुष्टि गरेका छन् ।
धर्मले नैतिक सिद्धान्तलाई समर्थन गर्दै करुणा र परोपकारी कार्यतर्फ प्रेरित गर्छ । मानव सभ्यताको विकासक्रममा मानिसलाई कर्तव्यनिष्ठ, नैतिकवान्, दयालु र धार्मिक बनाउँदै प्रकृति–मैत्री, दिगो प्रविधिको विकासमा नेतृत्व गर्न सक्ने बनाउने कार्य वेदले गर्छ ।
