काठमाडाैं । यदि हिन्दी सिनेमामा कुनै एक व्यक्तिका लागि स्टाइल आइकन शब्द प्रयोग गर्न सकिन्छ भने त्यो देवानन्द थिए । बिशेष ढंगले बाेल्नु, झुकेर हिँड्नु, टाइट ट्राउजर, घाँटीमा स्कार्फ, टाउकोमा झोला टोपी र आँखामा आँखा हेर्दै हिँड्ने उनकाे स्वभाव थियाे ।
उनले एक पटक भनेका थिए कि चलचित्रका लागि आफू युवा रहन्छु । उनले याे कुरा प्रमाणित पनि गरे । सन् १९२३ मा गुरदासपुरमा जन्मेका देवानन्दले आफ्नो खल्तीमा ३० रुपैयाँ लिएर १९४३ जुलाईमा लाहोरबाट बम्बईसम्मको यात्रा गरेका थिए । उनले सपनामा पनि साेचेका थिएनन् कि चार वर्षभित्रै भारत विभाजन हुन्छ र फेरि लाहोर जान ५६ वर्ष कुर्नुपर्छ ।
आफ्नो बारेमा कुरा गर्दै देवानन्दले एक पटक बीबीसीलाई भने- ‘मैले लाहोर सरकारी कलेजबाट अंग्रेजीमा बीए गरेकाे थिएँ । मलाई मास्टर्स गर्न मन थियो तर बुबाको आर्थिक अवस्था राम्रो थिएन । म बैंकमा जागिर गरुँ भन्ने पीताकाे चाहना थियो । मैले फ्रन्टियर मेलको तेस्रो कक्षाको टिकट किनेँ र बम्बई पुगेँ । मैले दुई वर्ष संघर्ष गरेँ । १९४५ मा मैले मेरो पहिलो फिल्म साइन गरेँ, जसको ‘नाम हम एक हैं’ थियाे । म एकदम नयाँ थिएँ, तर मसँग बुद्धि थियो, कलेजकाे पढाइ थियाे । म धेरै राम्रो बोल्थेँ । मानिसहरू मलाई भेटेर धेरै खुसी हुन्थे । म हाँस्दा मान्छे पागल हुन्थे । ब्रेक पाएपछि मैले पछाडि फर्केर हेरिनँ ।’
कलेज पढ्दा देवानन्द हफिज जालन्धरी काे गजल ‘अभी तो मैं जवान हूं’ धेरै गुनगुनाउँथे । देवानन्दका नजिकका सहयोगी मोहन चुरीवाला सम्झन्छन्, ‘जब उनले सन् १९६१ मा फिल्म ‘हम दाेनाे’ बनाए, उनले गीतकार साहिर लुधियानवीलाई ‘अभी तो मैं जवान हूं’ को लाइनमा गीत लेख्न अनुरोध गरे । साहिरले सोही मिटरमा लेखेको गीत ‘अभी न जाने छोड कर कि दिल अभी भर नही’ निकै लोकप्रिय भयो ।’
चुरीवाला भन्छन्, ‘गुरुदत्त फिल्मी दुनियाँमा देवानन्दका सबैभन्दा प्रारम्भिक र सबैभन्दा नजिकका साथी थिए । एक दिन उनले देवलाई वाचा गरे कि यदि म निर्देशक भएँ भने मेरो पहिलो नायक तिमी नै हुनेछौ । देवानन्दले पनि उत्तिकै बल दिएर जवाफ दिए कि म फिल्म बनाउँछु भने त्यसको निर्देशक तिमी नै बन्छौ । देवानन्दले यो वाचा सम्झे र जब नवकेतन फिल्म्सले ‘बाजी’ बनाउने निर्णय गरे, उनले गुरु दत्तलाई निर्देशनको जिम्मेवारी दिए ।’ देवानन्दको दर्शन थियो । ठूला फिल्म कसरी बन्छ भन्ने कल्पना गर्न सक्थे ।
उनकाे प्रेम जीवन पनि गज्जबकाे थियाे । देवानन्द र सुरैयाको प्रेम बलिउडको उत्कृष्ट प्रेमकथा मध्ये एक हो । यो कुरा स्मरण गर्दै देवानन्दले बीबीसीलाई भनेका थिए, ‘पहिलो दिनदेखि नै हामी दुवै एकअर्कालाई मन पराउन थाल्यौँ । उनी ठूलो स्टार थिइन् । उनीसँग ठूला-ठूला कारहरू थिए । म पैदल जान्थेँ । म सानै थिएँ । प्रजेन्टेबल थिएँ, साथै आत्मविश्वासी पनि । हाम्रो मित्रता बढ्दै गयो ।’
तर यो मित्रता विवाहसम्म पुग्न सकेन । देवानन्दले बम्बईको जावेरी बजारबाट सुरैयाका लागि हीराको औंठी किनेका थिए । तर सुरैयाकी हजुरआमा बादशाह बेगमलाई यो सम्बन्ध मन परेन । प्रख्यात चलचित्र इतिहासकार राजु भरतनले आफ्नो पुस्तक ‘ए जर्नी डाउन मेलोडी लेन’ मा लेखेका छन्, ‘सुरैयाले मलाई मरिन ड्राइभमा रहेको उनको घर कृष्ण महलको बालकनीमा लगेर मेरीनले देवानन्दलाई दिएको औंठी कसरी हजुरआमाले ड्राइभको समुद्रमा फ्याँकिन् भनेर बताइन् ।’
तर देवानन्दले आफ्नो आत्मकथा ‘रोमान्सिङ विथ लाइफ’ मा यसको फरक विवरण दिएर लेखेका छन्, ‘सुरैयाले मैले पठाएको औंठी समुन्द्रको नजिक लिएर गइन् । त्यसलाई अन्तिम पटक मायाले हेरेर समुद्रको छालमा फ्याँकिदिइन् ।’
देवानन्दको करियरको शिखर गाईड फिल्म थियो । आरके नारायणको उपन्यासमा आधारित फिल्मले विश्वभर समीक्षकको प्रशंसा पायो र ओस्कार अवार्डका लागि भारत पठाइएको थियो । देवानन्दले भारतीय फिल्म उद्योगलाई अतुलनीय प्रतिभा दिए । देवानन्दले नै शत्रुघ्न सिन्हा, ज्याकी श्राफ, टीना मुनिम, तब्बु र जीनत अमानलाई परिचय गराए ।
१९४७ पछि, तीन कलाकारले हिन्दी फिल्महरूमा प्रभुत्व जमाए । राज कपूर, ट्र्याजेडी किंग दिलीप कुमार र देवानन्द, जसले रोमान्स र मानिसहरूको हृदयमा राज्य गरे । चाखलाग्दो कुरा यो थियो कि तत्कालीन प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू एक पटक तीनै जनालाई आफ्नो ठाउँमा बोलाएका थिए । देवानन्दले आफ्नो आत्मकथा रोमान्सिङ विथ लाइफमा लेखेका छन्, ‘जब हामी उनको अध्ययनमा पुग्यौं, नेहरूले हामी तीनैजनालाई अँगालो हाले । उनी बिरामी थिए तर केहि क्षणमै मूडमा आए ।’
भारतका प्रसिद्ध शेयर बजार विशेषज्ञ मोहन चुरीवाला देवानन्दसँग निकै नजिक थिए । मोहन चुरीवाला भन्छन्, ‘मैले मेरो बेडरूममा देवानन्दको ठूलो तस्बिर राखेको छु । म उनको अगाडि शिर झुकाएर आफ्नो काममा जान्छु । मेरो सुत्ने कोठामा राखिएको कुसनमा देवानन्दको तस्बिर पनि छ । देवानन्दको मृत्यु हुनुभन्दा केही दिनअघि मैले उनको लागि मनपर्ने परफ्युम ४७११ किनेको थिएँ । उनलाई त्यो कोलोन धेरै मन पर्थ्याे ।’
चुरिवाला सम्झिन्छन्, ‘एकपटक हामी दुवैजना किंगफिसर एयरलाइन्सबाट लन्डन जाँदै थियौं । ४७११ कोलोन उनको पहिलो कक्षाको शौचालयमा राखिएको थियो । त्यसलाई देखेर देव साहब निकै खुशी भए । हामीले पछि लण्डनमा धेरै खोज्दा पनि त्यो कोलोन फेला पारेनाैँ ।मुम्बई आएपछि मैले कसैबाट त्यो कोलोन अर्डर गरेको थिएँ । मैले उनलाई दिनु अघि नै उनले यो संसार छाेडे । उसको सम्झनामा मैले त्यो कोलोन आजसम्म मसँग राखेको छु। त्यसको ढक्कन पनि मैले आजसम्म खोलेको छैन ।’
चुरिवालाका अनुसार देवानन्दलाई पोलो ग्रीन परफ्यूम पनि धेरै मन पर्थ्याे । आफूले उनको टोपी, स्कार्फ, ज्याकेट, नाडी घडी, मोबाइल र कलम सबै सुरक्षित राखेकाे उनी बताउँछन् । उनको आत्मकथा ‘रोमान्सिङ विथ लाइफ’ को प्रतिलिपि हरेक गाडीमा राखेकाे पनि उनले बताए ।
देवानन्द आफ्नो स्वास्थ्यको धेरै ख्याल गर्थे। ७६ वर्षको उमेरमा पनि आफ्नो फ्ल्याटमा पुग्न लिफ्ट नभई सिँढी नै चढेका थिए । मोहन चुरीवाला भन्छन्, ‘डाक्टरहरूले देवानन्दको स्वास्थ्य रिपोर्टलाई फ्रेममा राख्नुपर्छ भन्थे । उनी दिनभरि ११ गिलास मनतातो पानी पिउँथे । बिहानको भारी नास्ता गर्थे । त्यसमा दाल हुन्थ्याे । चियामा थाेरै मह हाल्थे । कहिले काहिँ अम्लेट खान्थे । तर लञ्च खाँदैन थिए । बेलुकाको खानापछि केही बेर हिँड्थे । उनलाई शाकाहारी बढी मन पर्थ्यो र बैंगनको भर्ता एकदमै मन पर्थ्यो । न रक्सी पिउँथे न चुरोट ।’
देवानन्द ‘बुढ्यौली भनेको दिमागको अवस्था हो’ भन्ने गर्थे । उनले आफ्नो जीवनको अन्त्यसम्म दिनको १८ घण्टा काम गरे ।
देवानन्दको भित्री जोशले उनलाई कहिल्यै बूढो हुन दिएन । ललित मोहन जोशी भन्छन्, ‘दिलीप कुमार, राज कपूर र देवानन्द यी तीनै व्यक्तित्व आफैमा फरक–फरक व्यक्तित्व थिए । दिलीप कुमारको अभिनयमा ठूलो गम्भीरता थियो, गहिराइ थियो । एक पटकमा एउटा मात्रै फिल्ममा काम गरे । राज कपुरले पहिलो पटक भारतीय चलचित्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको दर्जा दिएका थिए । तर घर-घरमा लोकप्रिय हुने व्यक्ति देवानन्द थिए ।’
उनी थप्छन्, ‘हाम्री आमाकाे उमेरका देखि हाम्रा उमेरका केटीहरू पनि देवानन्दका प्रशंसक थिए र त्यसपछिका पुस्ताहरू पनि उनका फ्यानहरू कम भएनन् । मानिसहरूले उनलाई पागलपनकाे हदसम्म मन पराउँथे, विशेष गरी महिलाहरूले ।’
उनका चलचित्रका विषयवस्तु शहरीया हुन्थे । उनी सधैँ एउटा विचार लिएर जान्थे ।
