काठमाडौं । वर्षौंदेखि हरियाली, शान्त वातावरण र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएका हाम्रो गाउँका पहाडहरू अहिले रित्तिदै गएका छन् । गाउँका चहलपहलयुक्त गल्लीहरू आज सुनसान छन् । कुनै समय आपसी मेलमिलाप र सहयोगले जीवन्त रहेका यी गाउँले समाज अहिले पलायन र उपेक्षाको शिकार भएका छन् ।
बसाइँसराइ र शहरीकरणको बढ्दो लहरले गाउँका मानिसहरूलाई शहरतिर तानिरहेको छ । शिक्षाको राम्रो व्यवस्था, स्वास्थ्य सेवा, आधुनिक सुविधा र रोजगारीको खोजीमा गाउँलेहरू आफ्नो पुर्ख्यौली थलो छोडेर शहर बसाइँ सर्न बाध्य छन् । गाउँका खेतबारी बाँझा बन्दै गएका छन्, घरहरू खाली छन् र बाँकी रहेका बुढापाकाहरू मात्र गाउँका मौन साक्षीजस्ता बनेका छन् ।
यसरी गाउँ रित्तिदै जानुको मुख्य कारण आर्थिक, सामाजिक र संरचनात्मक समस्या हुन् । गाउँका कृषि प्रणाली पुराना छन्, उत्पादन सीमित छ, र आधुनिक प्रविधिको अभावले गर्दा गाउँलेहरू आर्थिक रूपमा कमजोर छन् । यस्तै, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको पहुँच पनि न्यून छ, जसले गर्दा नयाँ पुस्ता गाउँमा बस्न चाहँदैन ।
गाउँ खाली हुँदा त्यसको प्रभाव हाम्रो संस्कार, परम्परा र जीवनशैलीमा पनि परिरहेको छ । गाउँमा हुने जात्रा, चाडपर्व र मेलाहरूमा सहभागी घटेका छन् । पहिले एकअर्काको सहयोगमा चल्ने मेलापात र सामाजिक गतिविधिहरू अब स्मृतिमा सीमित हुन थालेका छन् । बुढापाकाहरू मात्र गाउँमा बस्दा सामाजिक संरचना कमजोर हुँदै गएको छ ।
तर, यो समस्या समाधान गर्न सकिन्छ । गाउँलाई पुनर्जीवन दिनका लागि रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ । साना उद्योग स्थापना गरेर, पर्यटनलाई प्रोत्साहन गरेर र आधुनिक कृषि प्रणाली अपनाएर गाउँलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउन सकिन्छ । त्यस्तै, गाउँमै शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा सुधार गरेर मानिसहरूलाई गाउँमै बस्न प्रेरित गर्न सकिन्छ ।
गाउँका प्राकृतिक सौन्दर्य, संस्कृति र परम्परालाई प्रवर्द्धन गरेर पर्यटनबाट आयआर्जनको नयाँ स्रोत सिर्जना गर्न सकिन्छ । सामूहिक प्रयास र सरकारको नीतिगत सहयोगले मात्रै यो सम्भव छ ।
हाम्रो गाउँको पहिचान हराउँदै जानु ठूलो क्षति हो । तर, समयमै ध्यान दिएर आवश्यक कदम चाल्ने हो भने हाम्रो गाउँको हराउँदै गएको जीवनशैलीलाई बचाउन सकिन्छ ।
पहाडका रित्तिएका गाउँलाई फेरि हरियाली र चहलपहलयुक्त बनाउन हामी सबैले आ-आफ्नो ठाउँबाट योगदान दिनुपर्छ । गाउँको भविष्य हामी सबैको हातमा छ, र यो सुरुवात आजैबाट गर्न आवश्यक छ ।
