काठमाडौं । नेपालको सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक परिवेशलाई धेरै दशकदेखि कलाकारिता, साहित्य र मिडियाले प्रभाव पार्दै आएका छन् । नेपाली समाजले हास्यव्यङ्ग्यलाई मनोरञ्जनको एउटा महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा स्वीकार्दै आएको छ । तर, कलाकारहरूले प्रस्तुत गर्ने विषय वस्तु कहिले काहीँ विवादको घेरामा पर्नु सामान्य कुरा हो ।
हालसालै, केही चर्चित नेपाली कलाकारहरूमाथि विदेशी प्रभावमा परेर नेपालका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक संरचनामाथि प्रहार गरेको आरोप लागेको छ । विशेषत: हास्यव्यङ्ग्य मार्फत समाजका केही संवेदनशील पक्षलाई गलत तरिकाले चित्रण गरिएको भन्दै आलोचना भइरहेको छ ।
कलाकारिता र सामाजिक जिम्मेवारी
कलाकारिता केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, यसले समाजमा महत्वपूर्ण सन्देशहरू प्रवाह गर्ने जिम्मेवारी पनि बोकेको हुन्छ । हरेक कलाकारले आफ्नो प्रस्तुतिमा विवेकशील हुनु आवश्यक छ, विशेष गरी जब कुरा जातीय, धार्मिक वा सांस्कृतिक संवेदनशीलताको आउँछ ।
हालैका टेलिसिरियलहरूमा परम्परागत संस्कार, विशेष गरी ब्राह्मण समुदायको धार्मिक विधिहरूलाई अनावश्यक रूपमा विवादित ढंगले प्रस्तुत गरिएको आरोप छ । धार्मिक परम्पराहरूलाई गलत तरिकाले चित्रण गर्दै, समाजको आस्थामाथि प्रहार गर्ने कार्यलाई केवल “व्यङ्ग्य” भनेर पन्छिन मिल्दैन ।
वैदेशिक प्रभावको प्रश्न
अर्कोतर्फ, कलाकारहरूमाथि अमेरिकी संस्थाहरू, जस्तै USAID र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको आर्थिक सहयोग लिएर नेपालका मौलिक परम्परा र संस्कृतिमाथि प्रहार गर्ने आरोप छ । USAID, जर्ज सोरोस जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको वित्तीय प्रभाव नेपालमा विभिन्न क्षेत्रमा देखिँदै आएको छ, जसमा मिडिया, सामाजिक अभियन्ता र कलाकारिता समेत पर्छ । यस्तो प्रभावले नेपाली समाजलाई भित्रैबाट कमजोर बनाउन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ ।
विदेशी सहयोग लिने र त्यसको प्रभावमा नेपालका मौलिक संस्कृतिहरूलाई विकृत रूपमा चित्रण गर्ने प्रवृत्तिले सामाजिक विखण्डन बढाउन सक्छ । विशेष गरी, धार्मिक संस्कारहरूमाथि कटाक्ष गर्दै, तिनलाई हल्का रूपमा व्याख्या गर्ने प्रयासले नेपाली समाजलाई द्वन्द्वमा पार्न सक्छ ।
कलाकारिता र राजनीतिकरण
कलाकारितालाई व्यक्तिगत वा राजनीतिक स्वार्थमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति कुनै नयाँ होइन । इतिहासमा पनि धेरै कलाकारहरूले राजनीतिक विचारधारा, व्यक्तिगत आस्था वा अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावका कारण विवादमा तानिने गरेका छन् । तर, कुनै पनि कलाकार वा मिडिया व्यक्तित्वले आफ्नो देश, समाज र परम्परालाई सम्मान गर्नुपर्छ ।
आजकल केही कलाकारहरू युट्युब, सामाजिक सञ्जाल र विभिन्न मिडिया प्लेटफर्महरूमा आएर आफूहरूमाथि लागेको आरोपको बचाउ गरिरहेका छन् । तर, यथार्थमा उनीहरूले गरेका हर्कतले नेपाली समाजमा विवाद उत्पन्न गरिसकेको छ ।
कलाकारिता केवल हाँसो, मनोरञ्जन वा प्रहसनको माध्यम मात्र होइन, यो समाज परिवर्तन गर्ने सशक्त माध्यम पनि हो । तर, जब कलाकारहरूले आफ्नो प्रभावलाई विदेशी स्वार्थ अनुरूप उपयोग गर्छन्, समाजलाई भड्काउने सामग्री प्रस्तुत गर्छन्, र जनचेतनाका नाममा अनावश्यक रूपले धार्मिक वा सांस्कृतिक मान्यतामाथि प्रहार गर्छन्, तब त्यो केवल मनोरञ्जन मात्र रहँदैन ।
कलाकारहरूले आफ्नो प्रभावलाई जिम्मेवारीपूर्वक उपयोग गर्नुपर्छ । हास्य व्यङ्ग्यले समाजलाई सकारात्मक रूपमा सचेत बनाउन सक्छ, तर त्यसलाई गलत दिशामा लैजानु, आस्था माथि प्रहार गर्नु र विदेशी स्वार्थको पोषण गर्नु गम्भीर विषय हो । त्यसैले, आजको सन्दर्भमा कलाकारहरूले समाज प्रति आफ्नो उत्तरदायित्व सम्झिनु आवश्यक छ ।
