काठमाडौं । बागलुङ जिल्लाको सदरमुकाम बागलुङ बजारदेखि दक्षिणतर्फ, कालीगण्डकी र काठे खोलाको दोभानमाथि अवस्थित टापुमा बागलुङ नगरपालिका २ मा कालिका भगवतीको मन्दिर छ । यो मन्दिर नेपालको एक प्रसिद्ध शक्तिपीठ हो जसले धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र पर्यटकीय दृष्टिले बागलुङ जिल्लाको पहिचान बन्न पुगेको छ । यहाँ मनोकाङ्क्षा पूरा हुने विश्वासले भक्तजनहरू आस्था राख्छन् ।
कालिका भगवती मन्दिर धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक महत्व बोकेको स्थल हो । यहाँ विवाह, व्रतबन्ध लगायतका धार्मिक अनुष्ठानहरू पनि गरिन्छ । मन्दिरमा बिहान ३:०० बजे कालीगण्डकी नदीमा स्नान गरी त्यही जलले देवीको अभिषेक गरिन्छ र नित्य पूजा आरम्भ हुन्छ ।
पूजा सकेपछि पुजारीले चण्डीकालीको स्थानमा धूप चढाउँछन् र मन्दिर बाहिर पूर्वतर्फ रहेको कौडेलीमाईको पूजा गरिन्छ । बिहान ५:०० बजेदेखि सर्वसाधारणलाई दर्शनको लागि मन्दिर खुल्ने गर्छ र साँझ ५:०० बजे सन्ध्याकालीन आरती पश्चात् राति ८:०० बजे मन्दिर बन्द गरिन्छ ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
बागलुङ कालिका भगवतीको इतिहास बाइसे, चौबिसे राज्यकालसम्म फर्छन्छ । मल्लकाल र सेनवंश कालमा नेपालको भूभाग दक्षिणी हिमालयदेखि तराईसम्म सेनवंशको अधिपत्यमा थियो भने पहाडी भेगमा मल्लहरूको शासन थियो । वि.सं. १५९० सालमा पर्वतका राजा प्रतापी नारायण सिंह मल्लले राज्यारोहण गरेपछि, पाल्पाका राजा मणिमुकुन्द सेनकी छोरी राजकुमारी विश्रवादेवीसँग विवाह भएको इतिहास छ । विवाह पछि माइत फर्किने क्रममा राजकुमारीले दाइजोको रूपमा “माझकी देवी कालिका मन्दिर” चाहिएको अनुरोध गरेकी थिइन् । त्यस अनुरूप राजा मणिमुकुन्द सेनले देवीको डोली र खड्ग उपहार दिएका थिए ।
पाल्पाबाट खड्काहरू सहित पर्वत लैजाँदै गर्दा काठेखोला र कालीगण्डकी नदीको सङ्गमस्थान नजिक डोली रोकियो । डोली नउठेपछि सो स्थानमा वि.सं. १५९१ सालदेखि विधिवत् मन्दिर स्थापना गरियो । सो समयदेखि खड्काहरूलाई पुजारीको रूपमा नियुक्त गरिएको थियो र आजसम्म पनि उनीहरूको वंशजहरूले पूजा गर्ने परम्परा निरन्तरता पाएको छ ।
मन्दिरको जग्गा करिब १९० रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको छ र मन्दिर गुठीको रूपमा सञ्चालित छ । मन्दिरमा खड्का (क्षेत्री) जातिका पुजारिहरूलाई पूजा र अनुष्ठानका लागि नियुक्त गरिएको छ ।
धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व
बागलुङ कालिका भगवती मन्दिरमा देश–विदेशबाट दर्शनार्थी आउने गर्दछन् । विशेष गरी मङ्गलबार, शनिवार, अष्टमी तथा चैतेदशैं र वडादशैंमा ब्राह्मणहरूद्वारा रुद्री पाठ, चण्डी पाठ र अन्य पूजापाठ गरिन्छ । सरकारी पूजा मानेर यमपूजा र पञ्चबलि पनि गरिन्छ। माघ र साउन महिनामा बलि नचढाउने परम्पराका कारण भक्तजनहरूको चहलपहल कम हुन्छ ।
मन्दिरमा दर्शन गरेपछि सन्तान प्राप्ति, मनोकामना पूर्ति, विवाह, परीक्षामा सफलता, जागिर र वैदेशिक रोजगारमा सफलता, तथा रोग तथा शोकबाट मुक्ति हुने विश्वास रहिआएको छ । देवीको पूजा गर्नाले देवी प्रसन्न भई मनमुताबिक फल प्राप्त हुने जनविश्वास छ ।
प्राकृतिक सौन्दर्य र किम्वदन्ती
मन्दिर वरिपरि घना साल, सल्लो र चिलाउने रुखले घेरिएको छ । मन्दिरको बीचबाट कालीगण्डकी नदी झरने बाटो छ जहाँ एउटा सानो वाफ आउने दुलो पनि छ । किम्वदन्ती अनुसार हरेक मध्यरातमा कालिका भगवती बाघमा चढेर कालीगण्डकी नुहाउन जान्छिन् । यसका साथै राजकुमारी विश्रवाले देवीको साक्षात दर्शन पाएकी थिइन् भन्ने कथा पनि प्रचलित छ ।
मन्दिर परिसरमा १६२ मिटर तल रहेको कालिगण्डकी नदीको पानी नौ ओटा धारासहित मन्दिर परिसरमा ल्याइएको छ जसले धार्मिक स्नानको सुविधा पुर्याउँछ । मन्दिर प्रवेशद्वारबाट उत्तरतर्फ नौधारामा नौ देवीको मूर्ति राखिएको छ जसबाट पानी खसालिन्छ ।
संरचना र विशेषता
मन्दिर प्यागोडा शैलीमा निर्मित छ र चार दिशामा चार ढोका छन् । पूर्वी ढोका कहिल्यै खोलिँदैन किनभने वि.सं. १९८२ सालमा पूर्वी ढोका खोल्दा नाग उत्पन्न भएको मान्यता छ । मन्दिर परिसरमा पाँच सत्तलहरू, १४ प्रस्तर मूर्ति र १०८ तामाका दियोहरू छन् । मन्दिरभित्र रहेको चौकामा महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको मूर्ति स्थापना छ ।
कालिका भगवतीको वाहन बाघ भएकाले बाघको शालिक मन्दिर परिसरमै राखिएको छ । बागलुङको नाम पनि ‘बाघलुक’ भन्ने शब्दको अपभ्रंशबाट आएको भन्ने विश्वास छ । मन्दिरबाट करिब १० मिनेटको पैदल यात्रामा ५६७ मिटर लामो झलुङ्गे पुल निर्माण गरिएको छ, जसले मन्दिरसम्मको पहुँच सजिलो बनाएको छ ।
समकालीन महत्व
हाल मन्दिरमा दर्शनार्थीहरूको चहलपहल तीव्र छ । नेपाल मात्र नभई भारत लगायतका देशहरूबाट पनि भक्तजनहरू आउने गरेका छन् । कालिका भगवतीको मन्दिर धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र पर्यटकीय दृष्टिले बागलुङ जिल्लाको महत्वपूर्ण सम्पदा हो । यस मन्दिरले धार्मिक कल्याणका साथै ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सौन्दर्यको संरक्षणमा समेत योगदान पुर्याइरहेको छ ।
