काठमाडौं । नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री, नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता, प्रजातान्त्रिक समाजवादका प्रवर्तक तथा नेपाली साहित्यका अमर साधक बी.पी. कोइरालाको जीवन इतिहास नेपालका लागि गौरव, संघर्ष र प्रेरणाको स्रोत हो । उनका विचार, सिद्धान्त र सिर्जनाहरू आज पनि सजीव छन् ।
प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि
बी.पी. कोइरालाको जन्म वि.सं. १९७१ भाद्र २४ गते (सन् १९१४ अगस्ट १४) भारतको बनारसमा पिता कृष्णप्रसाद कोइराला र माता दिव्यादेवी कोइरालाको माहिला सन्तानको रूपमा भएको हो । उनका पूर्खाहरू पश्चिम नेपालको लमजुङ दुराडाँडाबाट सरेर पूर्वको सिन्धुलीको दुम्जा बसाइँ सरेका थिए ।
पिता कृष्णप्रसाद कोइरालाको चन्द्रशमशेर शासनकालसँग मतभेद, चुरे संरक्षण, महिला सशक्तिकरण जस्ता विषयमा खुलेर बोल्ने प्रवृत्तिका कारण उनलाई सिन्धुलीबाट निष्कासित गरियो। त्यसपछि उनी मोरङको विराटनगर झरे । त्यहाँ उनले भन्सार चौकी, विद्यालय, अस्पताल खोले र सामाजिक सुधारमा योगदान दिए ।
शिक्षा र संघर्ष
बी.पी. कोइरालाको प्रारम्भिक शिक्षा उनका पिताबाट घरमै भयो । बनारसमा प्रवेशिका पास गरेपछि उनी हरिशचन्द्र विद्यालयमा भर्ना भए । उनी नेपाली, हिन्दी, अङ्ग्रेजी, संस्कृत, उर्दू, मैथिली र नेवारी भाषामा दख्खल राख्थे । कलकत्ताबाट राजनीति र अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका उनले विद्यार्थी जीवनदेखि नै राजनीतिमा सक्रियता देखाए ।
उनको विद्यार्थी जीवन संघर्षपूर्ण रह्यो- कहिले काहीँ पत्रिका बेचेर पुस्तक किन्ने अवस्था थियो । उनी मोतिहारी षड्यन्त्र मुद्दा र दरभङ्गाको मजदुर हडतालका कारण जेलसमेत परे ।
राजनीतिक जागरण र नेतृत्व
वि.सं. १९९९ मा उनी भारतीय कांग्रेस (विहार शाखा) को सचिव बने । भारत छोडो आन्दोलनमा सक्रिय रहँदा पटनाबाट पक्राउ परे । भारतमा रहँदै उनले नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको गठन गरे । यही पार्टी पछि नेपाली कांग्रेस बन्यो । वि.सं. २०१२ सालमा बीरगञ्जमा भएको महाधिवेशनपछि कांग्रेस समाजवादी धारामा अघि बढ्यो ।
वि.सं. २०१५ को आमनिर्वाचनमा नेपाली कांग्रेस बहुमत ल्याएर विजयी हुँदा बी.पी. कोइराला नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने । प्रधानमन्त्रीको हैसियतले उनले भूमिसुधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, महिला सशक्तिकरण लगायतका कार्यमा विशेष योगदान दिए । तर उनको कार्यकाल १८ महिनामै राजा महेन्द्रद्वारा वि.सं. २०१७ सालमा विघटित भयो, बहुदलीय प्रजातन्त्र निलम्बित गरियो, र बी.पी.सहित अन्य नेताहरू थुनिए ।
निर्वासन, मेलमिलाप र जेलजीवन
कारावासको लामो समयपछि वि.सं. २०२५ मा रिहा भएका बी.पी. भारतमा निर्वासित जीवन बिताउन बाध्य भए । तर वि.सं. २०३३ मा “राष्ट्रिय मेलमिलाप” नीति लिएर नेपाल फर्किए । उनलाई राजद्रोह र देशद्रोह मुद्दा लगाइयो तर सबै मुद्दामा उनी विजयी भए ।
वि.सं. २०३६ सालको आन्दोलनको बेलामा सरकारद्वारा उनलाई नजरबन्दमा राखिएको थियो । त्यसबीचमा उनको स्वास्थ्य खराब हुँदै गयो । गम्भीर क्यान्सर रोगबाट पीडित बी.पी. कोइरालाले उपचारका लागि अमेरिका जान चाहे तर सरकारको उदासीनताका कारण सम्भव भएन । पछि भारतको सहयोगमा उनी युरोप पुगे ।
साहित्यिक योगदान
राजनीतिक रूपमा मात्र होइन, बी.पी. कोइराला नेपाली साहित्यमा मनोवैज्ञानिक यथार्थवादका प्रवर्तक थिए । उनका कथा–उपन्यास, निबन्ध, आत्मवृत्तान्तले नेपाली साहित्यलाई नयाँ उचाइमा पुर्याए ।
प्रमुख कृतिहरू:
- उपन्यास: सुम्निमा, तीन घुम्ती, नरेन्द्र दाइ, मोदी आइन, हिटलर र यहूदी, बाबु, आमा र छोरा
- कथा संग्रह: दोषी चस्मा, श्वेत भैरवी
- जीवनी/दैनिकी: जेल जर्नल, आत्मवृत्तान्त
उनले साहित्यमा सामाजिक मनोविज्ञान, राष्ट्रियता, स्वाधीनता र मानवीय चेतना मिसाएर नेपाली भाषामा आधुनिक धार ल्याए ।
निधन र स्मृति
घाँटीको क्यान्सरका कारण बी.पी. कोइरालाको वि.सं. २०३९ साल साउन ६ गते निधन भयो । जनकपुरमा भएको अन्त्येष्टिमा करिब ५० लाख मानिस सहभागी थिए । उनको योगदानको सम्मानमा नेपाल सरकारले विभिन्न संस्थाहरू स्थापना गरेको छ:
- बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (वि.सं. २०४८)
- बी.पी. कोइराला क्यान्सर अस्पताल, भरतपुर (वि.सं. २०५१)
- बी.पी. कोइराला मेमोरियल ट्रस्ट (वि.सं. २०५७)
- बी.पी. कोइराला मेमोरियल विज्ञान संग्राहलय (वि.सं. २०४८)
बी.पी. कोइरालाका प्रेरक विचारहरू
- “जीवन आफैंमा जोखिमपूर्ण यात्रा हो ।”
- “समाजको कुनै वर्गले अन्यायको अनुभव गरेसम्म राष्ट्रको जग मजबुत हुँदैन ।”
- “प्रजातन्त्र बिना देश रहँदैन ।”
- “साहित्य जीवन जस्तै व्यापक छ । यथार्थमा समग्र जीवनको प्रतिबिम्ब नै साहित्य हो ।”
- “मेरो जीवन राजनीतिक जीवन खुलेको पाना हो ।”
बी.पी. कोइराला नेपालका लागि मात्र होइन, दक्षिण एशियाकै प्रेरणादायी नेता हुन् । राजनीतिक जीवन, सशक्त सिद्धान्त र साहित्यिक चेतनाले उनले नेपाली समाजलाई नयाँ सोच, दृष्टिकोण र संघर्षको पाठ सिकाएका छन् । उनी सधैँ नेपाली इतिहासका उज्याला पानामा अमर रहने छन् ।
