काठमाडौं । पुस्तकालयमा पहिलो पाइला राख्दा, यो ठाँउ केवल किताबहरूको गोदाम मात्र होइन, एउटा जीवन्त इतिहास, संस्कृति र प्रविधिको संगम जस्तो लाग्छ । केहि समय अघि मैले काठमाडौंको त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय पुस्तकालयको भ्रमण गर्ने अवसर पाएँ । लाग्यो अध्ययन, अनुसन्धान र यात्राको साझा धरोहर हो यो पुस्तकालय ।
पुस्तकालयको ई-यात्रा
त्रिवि केन्द्रीय पुस्तकालयले आफ्नो अध्ययन र पहुँचलाई आधुनिक युगसँग समायोजन गर्दै इ-पुस्तकालयको स्थापना गरेको छ । भारत, चीन र बेलायत जस्ता देशका पुस्तकालयसँग जोडिएको यो डिजिटल प्लेटफर्मले अध्ययन अनुसन्धानकर्ताहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका सामग्री सहजै उपलब्ध गराइरहेको छ ।
पुस्तकालय प्रमुख सागरराज सुवेदीले गर्वका साथ बताए, ‘हामीले भारतको नेशनल डिजिटल लाइब्रेरी अफ इन्डिया र चीनको सीएनकेआईसँग पहुँच जोडेका छौं । यस बाहेक, क्याम्ब्रिज युनिभर्सिटी प्रेसका पुस्तक र जर्नलहरू पनि यहाँ अध्ययन गर्न सकिन्छ ।’ यो कुरा सुनेपछि म पुस्तकालयको पोर्टल अन्वेषण गर्न उत्साहित भएँ ।
पुराना पाण्डुलिपि र दुर्लभ संग्रह
पुस्तकालयमा सय वर्ष पुराना दुर्लभ पुस्तकहरूको शाखा छ । हिन्दु र बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित पाण्डुलिपिहरू, साहित्यिक र ऐतिहासिक ग्रन्थहरूले पुस्तकालयलाई एक अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदा बनाएको छ ।
चुनौती र परिवर्तनको कथा
पुस्तकालयमा उपलब्धिको कथा मात्र लुकेको नभई डिजिटाइजेसनको चुनौती, जनशक्ति अभाव र आधारभूत सुविधाको कमीले यसको विकासलाई अवरोध पुर्याएको छ । अध्ययनरत विद्यार्थीका लागि खानेपानीको व्यवस्था नहुनु र शौचालयमा पानीको अभावले पुस्तकालयको भौतिक अवस्था झल्काउँछ । मुख्य चुनौती भनेको २० हजारभन्दा बढी पुराना शोधपत्रहरूको डिजिटाइजेसन हो । डिजिटल युगमा यी दस्तावेजहरूलाई संरक्षण गर्न नसक्दा भविष्यमा अमूल्य ज्ञान गुम्न सक्ने खतरा छ ।
लोकसेवा तयारी गर्नेहरूको अध्ययन थलो
जब हामी त्रिवि पुस्तकालयमा पुग्छौं एक रोचक दृश्य देख्न पाइन्छ । विश्वविद्यालयका विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताभन्दा पनि अहिले लोकसेवा तयारी गर्नेहरू र विदेश जान तयारी गरिरहेका व्यक्तिहरू पुस्तकालयमा बढी देखिन्छन् । पुस्तकालय प्रमुख सुवेदी भन्छन्, ‘७०/८० प्रतिशत लोकसेवा तयारी गर्नेहरू हुन् ।’ यो दृश्यले ममा एउटा गहिरो सोच जगायो । पुस्तकालयको मूल उद्देश्य अध्ययन र अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गर्नु हो भने वर्तमानको यो ढाँचा लामो समयसम्म कति टिकाउ रहला ?
एक यात्रुका रूपमा अनुभूति
यात्रा भनेको केवल नयाँ ठाउँहरू हेर्ने मात्र होइन, त्यहाँको अनुभवलाई आत्मसात् गर्नु हो । त्रिवि पुस्तकालयले मलाई अध्ययन र ज्ञानको शक्ति सम्झायो । यद्यपि, यसले आफ्ना चुनौतीहरूलाई पराजित गर्दै ज्ञानको केन्द्रका रूपमा अझ प्रगति गर्न आवश्यक छ । मेरो यात्रा यहाँ समाप्त भएन । पुस्तकालयमा बसेर, पुराना किताबहरूको सुगन्ध महसुस गर्दै, भविष्यको ई-पुस्तकालयको कल्पना गर्दै म आफूलाई भाग्यशाली ठानेँ । यो केवल पुस्तकालय होइन, समय र ज्ञानको संगम हो ।
