रौतहट । लोकआस्थाको महापर्व छठ भन्नेबित्तिकै सूर्यदेवको आराधना, नदी तथा पोखरीका घाटमा देखिने भक्तजनको भीड र श्रद्धापूर्वक चढाइने प्रसादको सम्झना आउँछ । ती प्रसादमध्ये ठेकुवाको स्थान सबैभन्दा विशेष मानिन्छ ।
गहुँको पिठो, घिउ र सख्खर वा चिनीबाट बनाइने ठेकुवा छठ पर्वको स्वाद मात्र नभई मिथिला र भोजपुर क्षेत्रको संस्कृति, परम्परा तथा पारिवारिक आत्मीयताको प्रतीकसमेत बनेको छ ।
विशेष गरी तराई मधेश देखि राजधानी काठमाडौं र छिमेकी मुलुक बिहार र पूर्वाञ्चल क्षेत्रमा छठका लागि तयार पारिने ठेकुवा छठीमैयालाई अर्पण गरेपछि परिवारका सदस्य, आफन्त, साथीभाइ र घाटमा उपस्थित श्रद्धालुबीच वितरण गरिन्छ ।
रोजगारीका लागि घरबाट टाढा रहेका मानिसले समेत छठको प्रसादका रूपमा ठेकुवा आफन्त तथा चिनजानका व्यक्तिसम्म पुर्याउने परम्परा छ । छठको रौनक बढ्दै जाँदा घरघरमा पाक्ने ठेकुवाको सुगन्धले पर्वको माहोललाई थप उल्लासमय बनाउँछ ।
त्यसैले ठेकुवा एउटा मिठाईमा मात्र सीमित छैन, यो आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक विरासतको परिचायक पनि हो ।
लामो समयसम्म सुरक्षित रहने परिकार
जानकारहरुका अनुसार ठेकुवाको विशेषता यसको बनाउने तरिका र लामो समयसम्म सुरक्षित रहन सक्ने क्षमतासँग जोडिएको छ । कम पानी प्रयोग गरेर तयार पारिने र राम्रोसँग तारिने परिकार लामो समयसम्म खानयोग्य रहन सक्छ ।
परम्परागत ठेकुवा बनाउँदा पिठोको मुछाइदेखि त्यसलाई आकार दिने प्रक्रियासम्म विशेष ध्यान दिइन्छ । यसरी तयार पारिएको ठेकुवा स्वादिलो, खस्ता र कुरकुरे हुनुका साथै यात्राका क्रममा पनि उपयोगी खाद्य परिकार बन्छ ।
पहिले रोजगारीका लागि भारतको बिभिन्न प्रान्तमा जाने मानिसका लागि लामो यात्रामा खानेकुराको व्यवस्था गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्थ्यो । दिवालीअघि घरबाट निस्केर छठपछि काममा फर्किने क्रममा उनीहरूले दुई–तीन दिनसम्म यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था रहन्थ्यो ।
यस्तो यात्रामा लामो समयसम्म बिग्रिन नदिई राख्न सकिने खानेकुराका रूपमा ठेकुवाको उपयोग बढेको मानिन्छ । छठ पर्वमा पनि अर्घ्य अर्पण गर्ने समयसम्म प्रसाद सुरक्षित राख्नुपर्ने भएकाले ठेकुवाले विशेष महत्त्व पाएको बताइन्छ ।
यही कारण यो परिकार धार्मिक अनुष्ठानसँगै प्रवासी जीवनको सम्झना र आत्मीयताको माध्यम समेत बनेको छ ।
ठेकुवाको इतिहास : अपूपसँगको सम्बन्ध
ठेकुवाको इतिहासबारे विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताहरू प्रचलित छन् । उपलब्ध विवरणअनुसार वैदिक साहित्यमा ‘अपूप’ नामक मिष्ठान्नको उल्लेख पाइन्छ । गहुँको पिठो, घिउ र गुडबाट बनाइने उक्त परिकारलाई ठेकुवाको पुरानो रूपसँग तुलना गरिन्छ ।
केही विवरणमा यसको परम्परा करिब ३ हजार ७०० वर्ष पुरानो रहेको दाबी समेत गरिएको छ । यद्यपि प्राचीन अपूप र आजको ठेकुवाबीच प्रत्यक्ष ऐतिहासिक सम्बन्ध स्थापित गर्ने पर्याप्त प्रमाण स्पष्ट छैन । त्यसैले यसलाई ठेकुवाको सम्भावित ऐतिहासिक पृष्ठभूमिका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।
त्यस्तै, भगवान् बुद्धले बोधिवृक्षमुनि लामो उपवास तोड्ने क्रममा दुई व्यापारीबाट पिठो, घिउ र महबाट बनेको परिकार प्राप्त गरेको कथन पनि विभिन्न विवरणमा उल्लेख गरिन्छ । यस कथालाई ठेकुवाको प्रारम्भिक स्वरूपसँग जोडेर व्याख्या गर्ने गरिएको छ । तर यसलाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यभन्दा प्रचलित कथनका रूपमा लिनुपर्छ ।
‘ठोक्ने’ प्रक्रियाबाट ठेकुवा नाम ?
ठेकुवा नामको उत्पत्तिबारे पनि रोचक व्याख्या पाइन्छ । यसको निर्माणका क्रममा पिठोको डल्लोलाई काठको नक्काशीदार साँचोमा राखेर थिच्ने वा ठोक्ने गरिन्छ । यसरी आकार दिने प्रक्रियाबाटै ‘ठेकुवा’ शब्दको उत्पत्ति भएको हुन सक्ने मान्यता छ ।
ठेकुवा बनाउन गहुँको पिठोमा घिउ र सख्खर वा चिनी मिसाएर मुछिन्छ । त्यसपछि सानो डल्लो बनाई काठको साँचोमा थिचेर विभिन्न आकार दिइन्छ । तयार भएको परिकारलाई घिउ वा तेलमा सुनौलो खैरो रङ नआउन्जेल तारिन्छ ।
क्षेत्रअनुसार यसको स्वाद र बनाउने तरिकामा केही भिन्नता पाइन्छ । कतिपय ठाउँमा चिनीको सट्टा पगालिएको सख्खर प्रयोग गरिन्छ । सख्खरबाट बनेको ठेकुवालाई विशेषगरी चिसो मौसममा रुचाइन्छ । यसको स्वाद, बनावट र सुगन्धले यसलाई अन्य मिठाईभन्दा फरक पहिचान दिएको छ ।
शुद्धता र नियमको विशेष महत्त्व
छठ पर्वमा ठेकुवा बनाउँदा शुद्धतालाई विशेष प्राथमिकता दिइन्छ । परम्परागत रूपमा व्रतालु महिलाले घरमा गहुँ सफा गरी पिठो तयार पार्ने र शुद्धताका साथ प्रसाद बनाउने चलन छ ।
धेरै परिवारमा ठेकुवा माटोको चुलोमा आँपको दाउरा प्रयोग गरेर पकाउने परम्परा अझै कायम छ । प्रसाद तयार पार्ने स्थान सफा राख्ने, सामाग्री शुद्ध प्रयोग गर्ने र निर्माण प्रक्रियामा विशेष सावधानी अपनाउने गरिन्छ ।
छठको कठोर व्रत बस्ने व्रतालुले धार्मिक विधि र पारिवारिक परम्पराअनुसार प्रसाद तयार पार्छन् । प्रसाद बनाउने ठाउँमा अनावश्यक आवतजावत नगर्ने तथा तयार भइरहेको प्रसादलाई जथाभावी नछुने चलनसमेत छ ।
ठेकुवा धेरै दिनसम्म सुरक्षित राख्न सकिने भएकाले यसलाई टाढा टाढासम्म पुर्याउन सजिलो हुन्छ । परिवारका सदस्य रोजगारी वा अन्य कारणले विभिन्न ठाउँमा रहेपनि छठको प्रसाद उनीहरूसम्म पुर्याउने माध्यमका रूपमा यसको प्रयोग हुँदै आएको छ ।
ठेकुवा बिनाको छठ अधुरो
छठ पर्व सूर्यदेव र छठीमैयाप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने महत्त्वपूर्ण पर्व हो । यस अवसरमा व्रतालुले अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र सुस्वास्थ्यको कामना गर्छन् ।
यस पर्वमा ठेकुवालाई विशेष प्रसादका रूपमा चढाइन्छ । पूजा सम्पन्न भएपछि बाँडिने ठेकुवाले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सद्भाव, आपसी सहयोग र पारिवारिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँछ ।
विशेषगरी घरबाट टाढा रहेका व्यक्तिका लागि ठेकुवा गाउँघर, परिवार र आफ्नोपनको सम्झना दिलाउने परिकार हो । त्यसैले पुस्तौँदेखि चल्दै आएको यसको परम्परा आज पनि उत्तिकै लोकप्रिय छ ।
छठको घाटमा अर्घ्य अर्पण गर्ने दृश्य, भक्तिमय वातावरण र प्रसाद वितरणसँगै ठेकुवा पर्वको अभिन्न पहिचान बनेको छ । यही कारण छठको चर्चा हुँदा ठेकुवाको स्वाद, यसको परम्परा र यससँग जोडिएका आत्मीय सम्बन्धको सम्झना स्वत: आउने गर्छ ।
